کمیته تخصصی کبریت - کمیته های تخصصی انجمن کلکسیونرهای ایران

جلسه کمیته کبریت مورخ ۹۲/۵/۲۲

 

جلسه کمیته کبریت در تاریخ ۹۲/۵/۲۲ در دفتر انجمن مجموعه داران تشکیل شد و آقای روح اللهی به عنوان رئیس کمیته انتخاب گردید.

 

 

۱-     شناسایی و معرفی مجموعه داران کبریت در سراسر کشور

۲-     بالابردن سطح اطلاعات مجموعه داران کبریت

۳-     برگزاری نمایشگاه های کبریت در ایران و خارج از کشور

۴-     چاپ و انتشار کتاب در زمینه مجموعه داری کبریت

۵-     ارتباط با سازمانها و ارگانهای دولتی

۶-      آشنایی مردم عزیز کشورمان با فعالیت مجموعه داران کبریت

۷-     ارزیابی مجموعه های کبریت مجموعه داران

۸-     برگزاری مزایده مجموعه های کبریت

روشهای اجرایی کمیته کبریت

فعال کردن سایت کمیته کبریت:تعاریف،تاریخچه،ارائه متون ترجمه شده،اعلام فعالیت های کمیته کبریت.

برگزاری کلاسهای آموزشی

برگزاری نمایشگاههای کبریت در موضوعات مختلف

طبقه بندی و آرشیو مجموعه های کبریت
ارتباط با دوستداران کبریت

همکاری با سازمانهای پژوهشی و آموزشی در ایران و خارج

برگزاری سمینار و همایش های کبریت

همکاری با مجموعه داران کبریت

اهداف کمیته تخصصی کبریت

معرفی مجموعه داران کبریت در سراسر کشور

بالابردن سطح اطلاعات مجموعه داران کبریت

برگزاری نمایشگاه های کبریت در ایران و خارج

چاپ و انتشار کتاب در زمینه مجموعه داری کبریت

ارتباط با سازمانها و ارگانهای دولتی

آشنایی مردم عزیز کشورمان با فعالیت مجموعه داران کبریت

کمیته کبریت انجمن مجموعه داران ایران برای اولین بار اقدام به انتشار الکترونیکی (به صورت PDF) کتاب « راهنمای کبریت » ،منتشر شده در سال ۱۳۴۷ توسط آقای مهدی سیدی، نموده است.

برای دانلود فایل PDF کتاب راهنمای کبریت اینجا را کلیک نمایید

کبریت

کبریت لفظی عربی به معنای گوگرد است که خود به قول مرحوم معین مسخ شده لفظ کوپریتو است که در زبان اکدی به همین معنی است . جالب است که هم اکنون در زبان دری مرسوم افغانستان و در برخی نقاط ایران هنوز لفظ گوگرد برای آنچه اکنون در فارسی به کبریت مرسوم است بکار برده می شود . از قرار قبل از تولید کبریت به صورت فعلی لفظ کبریت دز فارسی به تراشه های چوبی اطلاق می شده است که به آب گوگرد تر می شده و پس از خشک کردن به اندگ گرمی آتش مر گرفته و برای روشن کردن شمع و چراغ بکار می رفته است . بعید به نظر نمی رسد که منشا این گونه تراشه ها که در اروپای حدود قرون وسطی مرسوم بوده است از شرق باشد . اولین کارخانه کبریت سازی به صورت اروپائی آن در آذربایجان (تبریز) در عصر مشروطیت ۱۲۹۷شمسی به تولید پرداخت و این صنعت تا امروز هم رشد تولید و دانش فنی خود را مدیون هموطنان آذربایجانی ماست . در واقع داستان کبریت به صورت کنونی آن از کشف عنصر فسفر سفید (یا به قولی زرد) در سال ۱۶۶۹میلادی توسط هنینگ براند تاجر کیمیاگر آلمانی اهل هامبورگ آغاز می شود . او در جستجوی اکسیر اعظم بخش عمده زندگی خود را به حل کردن – اختلاط – جوشاندن و تکلیس مواد معدنی می گذراند . روزی در ته قرع خود ماده سفید رنگی بدست آورد که به خودی خود می سوخت و در تاریکی نور سرد درخشنده ا ی از آن تابش می کرد . پس از آن افراد زیادی تلاش کردند که این ماده جدید را بعنوان آتش زنه ی شیمیائی برای روشن کردن شعله بکار گیرند و رابرت بویل انگلیسی از آن جمله بود که تنها ۱۱ سال بعد توانست به کمک این ماده . تراشه چوبی آغشته به گوگرد را مشتعل سازد . تقریباٌ یکصد سال دیگر ۱۷۸۶میلادی برتوله موفق به ساهت پتاسیم کلرات شد . مخلوط این ماده با مواد قابل احتراق از جمله آرد – شکر و خاکه اره با تحریک انرژیک ملایمی آتش گیر و منفجره است . چهل سال بعد ۱۸۲۶ میلادی جان واکر تراشه آغشته به مخلوط پتاسیم کلرات – آنتیموان سولفید – صمغ و نشاسته را بعنوان اولین کبریت اصطکاکی ساخت ولی شدت اصطکاک لازم برای اشتعال آن بسیار زیاد بود . بعد معلوم شد که اگر پتاسیم کلرات با فسفر سفید مخلوط شود مخلوطی به شدت و به سهولت آتش گیر به دست می آید . این مخلوط مشکل اصطکاک نداشت ولی نگهداری آن دشوار بود . به علاوه خطرات ناشی از کارکردن با فسفر سفید در کارخانه هایی که همه ی کار آن با دست انجام می شد دشواری تولید این نوع کبریت را افزایش می داد . در سال ۱۸۴۴ میلادی شورتر در آلمان از گرم کردن فسفر سفید . فسفر قرمز به دست آورد . فسفر قرمز در هوا به خودی خود اشتعال پذیر نبود (دمای اشتعال در حدود ۲۵۰ درجه سانتیگراد ) . یکسال پس از آن پاش در سوئد و بوتیگر در آلمان با جدا کردن دو جزء پتاسیم کلرات و فسفر قرمز از یکدیگر نخستین نمونه کبریت بی خطر را به وجود آوردند . اولین کبریت حساس که دو جزء آن روی یکدیگر قرار دارد در سال ۱۸۸۸ میلادی توسط فارنهایم در آمریکا ساخته شد . اصول کار کبریت کبریت شامل دو جزء اصلی است . یک جزء ماده ای سوختنی است که برای مشتعل شدن باید به دمای اشتعال برسد . این ماده سوختنی در کبریت به اصطلاح چوب کبریت است که می تواند تراشه ای از چوب یا نواری از مقوا یا فتیله ای از کاغذ شمعی و یا جنس پلاستیک باشد . جزء دوم و مهمتر سیستم آتش زنه ای است که بتواند ماده ی سوختنی گفته شده را به دمای اشتعال برساند . این سیستم در کبریت بی خطر عبارت است از مجموعه ی مواد سر چوب کبریت و نوار افروزنده ی جداگانه ای که سر چوب کبریت را بر آن می کشند . ماده ی اصلی سر چوب کبریت پتاسیم کلرات است که در ماتریسی از چسب و مواد مختلف جای دارد و جزء اصلی ماده ی نوار افروزنده فسفر قرمز است . اصطکاک سر چوب کبریت با نوار افروزنده از طرفی موجب می شود که چند ذره ریز از هر دو ماده ی مذکور با هم تماس حاصل کند و از طرف دیگر مقداری انرژی گرمائی حاصل می شود که موجب واکنشی انفجار گونه و سرانجام سبب برافروختن مواد قابل سوخت سر چوب کبریت می شود . واکنش اصلی که بین پتاسیم کلرات و فسفر قرمز در حالت جامد صورت می گیرد عبارت است از : ۱۰nKCIO3+12Pn = 10nKCI+3nP4O10+E این واکنش مقدار معتنابهی انرژی گرمائی و در نتیجه چنان دمائی ایجاد می کند که چوب کبریت را مشتعل می سازد .

۱۳٩۱/٥/۱٤ساعت ٧:٥٤ ‎ب.ظ توسط سپهر نظرات (۰)

تاریخچه ی اختراع کبریت

روزگاران گذشته برای افروختن آتش از سنگ آتشزنه (چخماق) استفاده می کردند. در برخی مناطق نیز با سایش طنابی کنفی بر روی قطعه چوبی خشک آن را به آتش می کشیدند. امروزه هیچکدام از این روش ها به کار برده نمی شود . اغلب مردم با کبریت یا فندک اتش روشن می کنند. کبریت، وسیله ای ساده برای روشن کردن آتش است. البته در بسیاری از واکنش های شیمیایی ، گرما و آتش تولید می شود، اما کبریت اختراعی نسبتا جدید است. داستان اختراع کبریت چنان پیچیده و پردردسر بوده است که اگر روزی، تمدن بشری به پایان برسد و شما بر روی زمینی سرد و یخبندان قرار بگیرید مایل به تکرار این اختراع نخواهید بود! امروزه، مواد مصرفی در ساخت کبریت عموماً مطمئن و ایمن هستند اما در گذشته چنین نبوده است.

در سال ۱۶۶۹ ، کیمیاگری از شهر هامبورگ به نام«هنیگ براند» مشهور به دکتر «توتونیکوس» ، ضمن تلاش برای تبدیل فلزات دیگر به طلا، موفق به کشف فسفر سفید شد. این کشف را می توان سرآغاز اختراع کبریت دانست. روش براند برای تهیه فسفر سفید به این صورت بود که از تبخیر مقدار زیادی ادرار، جسمی خمیری به دست آورد که در اثر حرارت دادن آن با ذغال و هدایت بخار حاصل به داخل یک حباب وارونه شده در آب، ماده ای سفید و مومی شکل به دست آورد که در تاریکی می درخشید. به این ترتیب عنصر فسفر کشف شد. البته در آن زمان تعداد عناصر شمیایی شناخته شده بسیار کم بود و به طلا، نقره، مس، جیوه، آهن، سرب و چند عنصر دیگر محدود می شد.براند سعی کرد فرایند تهیه فسفر را به صورت یک راز نزد خود نگهدارد، اما بعدها کشف خود را به یک کیمیاگر آلمانی به نام «کرافت» فروخت. کرافت با تهیه مقداری فسفر سفید راهی شهرهای مختلف اروپا شد تا درخشندگی و نور افشانی این ماده را به نمایش بگذارد. سرانجام، راز تهیه فسفر سفید از ادرار برملا شد. دشواری این روش «کانکل» و «بویل» را بر آن داشت تا در سال ۱۶۷۸ روش کارآمدتری برای تهیه فسفر از سدیم فسفیت پیدا کنند. رابرت بویل ورقی از کاغذ را به فسفر سفید آغشته کرد و قطعه چوبی آغشته به گوگرد را روی آن کشید. در اثر سایش آتش پدید آمد و کاغذ مشتعل شد. در آن روزگار، تهیه فسفر کاری سخت بود به همین دلیل کشف بویل در حد یک کنجکاوی باقی ماند. روش بویل برای تهیه و خالص سازی فسفر، به مراتب بهتر از روش براند بود.در سال ۱۸۲۶ «جان والکر» قطعه چوبی را برای هم زدن مخلوطی از آنتیموان سولفیت، پتاسیم کلرات، صمغ و نشاسته به کار برده بود. او مشاهده کرد چوب آغشته شده به این مواد، پس ازخشک شدن، در اثر مالش آتش می گیرد. به این ترتیب ، او برای نخستین بار کبریت مالشی را کشف کرد. والکر کشف خود را به مردم نشان داد ولی آن را به ثبت نرساند.

شخصی به نام «ساموئل جونز» که نمایش آتش گرفتن کبریت جان والکر را مشاهده کرده بود، اقدام به تولید و فروش نوعی کبریت به نام «لوسیفرس» در ایالت های جنوبی و غربی آمریکا کرد. اشتعال این کبریت ها با انفجار همراه بود گاهی اوقات جرقه های تا فاصله نسبتاً دور پرتاب می کردند و بوی شدید موادآتش بازی می دادند. در سال ۱۸۳۰ «چارلز سائوریا» فرمول کبریت را با استفاده از فسفر سفید تغییر داد و به این ترتیب بوی شدید آن از بین رفت. اما خود فسفر ماده ای سمی و خطرناک بود. بسیاری از مردم دچار نوعی بیماری به نام «فاسی جو» می شدند. کارگران کارخانه فسفر سازی نیز در معرض بیماری استخوان قرار می گرفتند. یک قوطی از این کبریت ها برای کشتن یک انسان کافی بود! بالا خره ، در سال ۱۸۹۲ «جاشیوا پوسی» کبریت بغلی را اختراع کرد که در آن، سطح مالش چوب کبریت ها در قسمت داخلی و در مجاورت سر چوب کبریت ها قرار داشت. در اثر وارد آمدن فشار بر بسته کبریت، امکان اشتعال همزمان تمام چوب کبریت ها وجود داشت. شرکت کبریت سازی «دیاموند» اختراع پوسی را خرید و سطح مالش کبریت ها را به قسمت بیرونی بسته منتقل کرد. در سال ۱۹۱۰ به علت فشار های اجتماعی برای ممنوع ساختن کبریت های فسفر سفید، شرکت دیاموند اختراعی برای ساخت کبریت های غیر رسمی به ثبت رساند که در آن، از نوعی فسفر سولفید استفاده شده بود . در همین زمان، کنگره آمریکا مالیاتی سنگین بر کبریت های فسفر سفید وضع کرد. در روزگار ما، فندک های گازی که با گاز بوتان پر می شوند، در بخش وسیعی از جهان جای کبریت را گرفته اند. اما کبریت هنوز ساخته می شود. به عنوان نمونه شرکت کبریت سازی دیاموند سالانه بیش از ۱۲ میلیارد قوطی کبریت می سازد.

روایتی دگر:

نخستین کبریت بی‌خطر در چه سالی ساخته شد؟ نخستین کبریت بی‌خطر به همت یک اتریشی با نام «آنتون وان اشروتر» ابداع شد. گفتنی است که وی اختراع خود را در سال ۱۸۴۵ میلادی ارائه داد.

رزومه احمد ایلیاتی کاشانیرزومه احمد ایلیاتی کاشانیرزومه احمد ایلیاتی کاشانیرزومه احمد ایلیاتی کاشانیرزومه احمد ایلیاتی کاشانیرزومه احمد ایلیاتی کاشانیرزومه احمد ایلیاتی کاشانیرزومه احمد ایلیاتی کاشانی

تاریخچه کبریت

کبریت، چوب کوچک و باریکی است که در نوک آن گوگرد یا دیگر مواد شیمیایی باشد.

ایرانیان در گذشته چوب خشکی را که به آب گوگرد آغشته شده و سپس خشک می‌شد را کبریت می‌گفتند این کبریت‌ها با کمترین گرمایی افروخته می‌شد.[۲][۳]

در گذشته از پاره چوب‌های باریک یا چوب شاهدانه، کبریت ساخته می‌شد که یک یا دو سر آن را در گوگرد مذابی فرو کرده‌بودند که در برخورد با جسمی افروخته آتش می‌گرفته‌است.

اولین کبریت شیمیایی در سال ۱۸۲۷ میلادی توسط «جان واکر» اختراع شد. این کبریت‌ها چوب‌های باریکی بودند که سرهای آن‌ها نخست گوگردی شده و سپش در کلرات پتاسیم و رصن و گوگرد اکسیژنه آغشته می‌شد و در آخر در محلول اسید سولفوریک فرو برده می‌شد.

در سال ۱۸۳۰ میلادی شارل سوریای فرانسوی کبریت فسفری را اختراع کرد که با فسفر سفید ساخته می‌شد.

بعدها این کبریت به کبریتی تبدیل شد که بر اثر مالش با کاغذ شیشه‌ای آتش می‌گرفت. خمیر این کبریت‌ها از کلرات پتاسیم، سولفور آنتیمون و آب صمغ بود. به دلیل خطر استفاده از فسفر سفید کارل رانس و لوندسترم فسفر بی‌شکل، را که مخلوطی از فسفر سفید و قرمز بود را به کار بردند.

با این حال آلمانی‌ها افتخار این اختراع را برای کامرر می‌دانند و اتریشی‌ها و مجارها نیز آن را به اتین رومر و پرشل نسبت می‌دهند.

نخستین کارخانهٔ کبریت‌سازی جهان توسط کامرر آلمانی در سال ۱۸۳۲ میلادی ساخته شد.

نخستین کارخانه کبریت در ایران کبریت توکلی است.

قوطی کبریت یا جعبهٔ کبریت، جعبه مانندی از مقوا (در گذشته از چوب نازک) است که به دو طرف سطح خارجی آن کاغذی نازک می‌چسبانند. طول این جعبه در حدود ۵ سانتی متر و عرضش در حدود ۳ سانتی متر می‌باشد و ارتفاعش در حدود یک سانتی متر و نیم است که چوب‌های کبریت را در آن می‌چینند. دو پهلوی این جعبه سنباده مانند و زبر است، تا پس از کشیدن کبریت بر آن سطح، کبریت آتش گیرد.

قطعه چوب باریک کوتاه که طولش بطور میانگین در حدود چهار سانتی‌متر است و معمولاً از چوب می‌باشد و یک سر آن به خمیر کبریت آغشته‌است.

کبریت توکلی اولین کبریت ایرانی ثبت شده‌است.

کارخانه کبریت توکلی در سال ۱۲۹۷ در شهر تبریز راه‌اندازی شده‌است.[۱] مؤسس این کارخانه، توکلی کبریت‌ساز، از پان‌ایرانیست‌های مشهور آن دوره بوده‌است.

بعدها و در سال ۱۳۲۵، کارخانه به محل فعلی خود منتقل و به دستگاه‌های مدرن آلمانی مجهز گردید. این کارخانه هم‌اکنون قدیمی‌ترین کارخانه فعال کشور محسوب می‌شود.[۲]

قدمت کبریت توکلی و درج عبارت بی‌خطر بر روی آن باعث شده تا گاهی افراد و اشیاء بی‌خطر و کم‌اثر نیز به‌کبریت توکلی تشبیه شوند.[۳]

کبریت

کِبریت، چوب کوچک و باریکی است که در نوک آن گوگرد یا دیگر مواد شیمیایی باشد.

نام

واژه کبریت پیش از ساخت کبریت‌های شیمیایی امروزی در فارسی و عربی در معنای گوگرد استفاده می‌شد. ریشه واژه کبریت به واژه کوپریتو (kuprītu) اکدی بازمی‌گردد که نخست زبان آرامی آن را به صورت ku-eb̲h̲rīt̲h̲ā وام گرفت و سپس عربی و فارسی آن را از آرامی وام گرفتند

پیشینه

در قدیم برای روشن کردن آتش، یک چوب نوک تیز یا مته مخصوصی که برای همین‏ کار درست شده را روی یک صفحه پهن میچرخانند و پهلوی آن ماده خشکی‏ مانند مو یا کهنه یا ریشه و چوب‌های پوسیده قرار می‌دادند و آن‌را آنقدر میچرخانند تا گرمی حاصله باعث آتش زدن ماده مزبور می‌شد. در بعضی قبایل نیمه متمدن کنونی‏ نیز با سنگ آتش‏زنه و آهن آتش روشن می‌کنند.

در گذشته هم‌چنین از پاره چوب‌های باریک یا چوب شاهدانه، کبریت ساخته می‌شد که یک یا دو سر آن را در گوگرد مذابی فرو کرده‌بودند که در برخورد با جسمی افروخته آتش می‌گرفته‌است.

تقریبا در سه قرن پیش دانشمندان راه‌های مخصوصی برای بدست آوردن‏ آتش پیدا کردند از آ‌نجمله یکی از آنها مقداری سولفور را در مخلوطی از کلرات دو پتاسیم و قند افکند از این عمل شعله‌ای افروخته شد. پس از آن یکی‏ دیگر از دانشمندان مقداری سولفور را بر نوک چوبی مالید و آنرا کمی در اسید سولفوریک نگاه داشت بعدا مقداری کلرات دو پتاسیم و قند تهیه کرده چوب‏ مزبور را در آن فرو برد در این وقت واکنش‌های شیمیایی باعث افروخته‏ شدن سولفور گشت و چوب نیز آتش گرفت.

این روش خیلی گران تمام می‌شد و تنها پولداران می‌توانستند از آن استفاده‏ کنند و افزون بر این متضمن‏ خطراتی هم بود چون آتش را به اطراف پرتاب می‌کرد و اغلب ممکن بود لباس‏ اشخاص را بسوزاند.

نخستین کبریت شیمیایی در سال ۱۸۲۷ میلادی توسط «جان واکر» اختراع شد. این کبریت‌ها چوب‌های باریکی بودند که سرهای آن‌ها نخست گوگردی شده و سپس در کلرات پتاسیم و رصن و گوگرد اکسیژنه آغشته می‌شد و در آخر در محلول اسید سولفوریک فرو برده می‌شد. در سال ۱۸۳۰ میلادی شارل سوریای فرانسوی کبریت فسفری را اختراع کرد که با فسفر سفید ساخته می‌شد.

بعدها این کبریت به کبریتی تبدیل شد که بر اثر مالش با کاغذ شیشه‌ای آتش می‌گرفت. امروزه تقریبا میلیون‌ها کبریتی که در دنیا استعمال می‌شود همه بطریق مالش آتش روشن می‌کنند. خمیر این کبریت‌ها از کلرات پتاسیم، سولفور آنتیمون و آب صمغ بود. به دلیل خطر استفاده از فسفر سفید کارل رانس و لوندسترم فسفر بی‌شکل، را که مخلوطی از فسفر سفید و قرمز بود را به کار بردند.

با این حال آلمانی‌ها افتخار این اختراع را برای کامرر می‌دانند و اتریشی‌ها و مجارها نیز آن را به اتین رومر و پرشل نسبت می‌دهند. نخستین کارخانهٔ کبریت‌سازی جهان توسط کامرر آلمانی در سال ۱۸۳۲ میلادی ساخته شد.

ایرانیان در گذشته چوب خشکی را که به آب گوگرد آغشته شده و سپس خشک می‌شد را کبریت می‌گفتند این کبریت‌ها با کمترین گرمایی افروخته می‌شد.[۳][۴] نخستین کارخانه کبریت در ایران کبریت توکلی است.

قوطی کبریت

قوطی کبریت یا جعبهٔ کبریت، جعبه مانندی از مقوا (در گذشته از چوب نازک) است که به دو طرف سطح خارجی آن کاغذی نازک می‌چسبانند. طول این جعبه در حدود ۵ سانتی متر و عرضش در حدود ۳ سانتی متر می‌باشد و ارتفاعش در حدود یک سانتی متر و نیم است که چوب‌های کبریت را در آن می‌چینند. دو پهلوی این جعبه سنباده مانند و زبر است، تا پس از کشیدن کبریت بر آن سطح، کبریت آتش گیرد.

چوب کبریت

قطعه چوب باریک کوتاه که طولش بطور میانگین در حدود چهار سانتی‌متر است و معمولاً از چوب می‌باشد و یک سر آن به خمیر کبریت آغشته‌است.

کارخانه کبریت سازی سه ستاره زنجان

۱ –  موقعیت طبیعی : این بنا در ضلع شمالی بافت قدیمی شهر زنجان واقع شده است .

۲ –  موقعیت فعلی بنا : بنا در ضلع شرقی خیابان کارگر ( صفا ) نرسیده به بلوار چمران قرار دارد .

۳ –  تاریخچه بنا :  کارخانه کبریت سازی، در دوران پهلوی در شهر زنجان بنا گردیده است و تا سال ۱۳۵۷ قبل از انتقال به محل جدید، مورد بهره برداری بوده است . بانی این بنا شخصی بنام محمد علی شالچی می باشد .

۴ – مشخصات بنا : این بنا شامل قسمتهای دروازه ورودی ، فضای کارخانه و حیاط بنا می باشد . دروازه ورودی کارخانه که رو به خیابان کارگر قرار گرفته است شبیه شیر خورشید بنا شده است و فضای کارخانه شامل قسمتهای مختلف مراحل تولید کبریت می باشد .

۵ –  تزیینات بنا : این بنا بعلت صنعتی بودن، فاقد تزیینات بوده ولی لازم به ذکر است که نمای غربی بنا با پنجره های هلالی و سیمان کاری رنگین، نمای زیبایی را به خود اختصاص داده است .

۶ – خصوصیات بارز بنا : این بنا به دلیل قرار گرفتن در بافت قدیمی زنجان ، میل آجری که در شهر زنجان منحصر بفرد می باشد و همچنین بعلت وجود دستگاههای قدیمی در محل می تواند بعنوان یک موزه صنعتی کاربرد داشته باشد .

۷ –  اقدامات انجام شده در بنا : در سالهای اخیر، اتاق بازرگانی با نظارت اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان اقدام به مرمت بنا نموده است ولی دیوارهای محوطه این کارخانه در طی سالیان گذشته توسط شهرداری تخریب و محوطه کارخانه تبدیل به پارک گردیده است .

۸ –  نحوه مالکیت : مالک این بنا در حال حاضر بانک ملی می باشد که بعلت عدم پرداخت اقساط وام در یافتی در سالیان قبل ، بانک مالکیت کارخانه و بنا را بابت وام دریافتی به انحصار خود درآورده است .

علت سقوط قیمت سهام تعطیل کارخانه در دوران آشوب پس از جنگ جهانی بود که ماشین ها زنگ زده و طی سال های ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۵ ش از فعالیت باز ایستاده بود.
«هر کس به کارخانه بوستان وارد شود، وقتی که ماشین های زنگ زده را می بیند متاثر می شود، عده ای دست به یکی نموده و می خواهند در این کارخانه بسته شود.» «خلاصه کارگران این کارخانه ۱۴ ماه است که حقوق خود را با گدایی می گیرند، قسمت پشم ریسی آن به عهده مهندس افتخاری و نخ ریسی زیر نظر مهندس حسین زاده می باشد، ولی چون موتور از شدت زنگ زدن مشرف به مرگ است، سرپرست ها خجالت می کشند که بگویند کارخانه زیر نظر آنها اداره می شود، برای اینکه سرپوشی بر روی عیوب گذارده شود نیز ماشین ها در زیر چادرهای برزنتی مخفی شده است».
آذربایجان از نظر قرار گرفتن در سه راه قفقاز و ترکیه عثمانی در تمام سال های بعد از مشروطیت همزمان با شعله ور بودن آتش اغتشاش، انقلاب، جنگ های محلی، حوادث خونین ناامنی و غارت و حتی با وجود حضور سپاهیان روسیه در آن ایالت که از ۱۲۹۰ تا ۱۲۹۷ شمسی به طور دائم مستقر بودند، توجه و علاقه سرمایه گذاران خود را که به واسطه تعصبات وطنی و علائق دینی و حسن غرور و اعتماد به نفس برای مبارزه با سیل واردات خارجی و انحصار طلبی سرمایه داران بیگانه، آمادگی داشتند، با خروش و هیجان و شدت و حدت بسیار حفظ کرد. سرمایه گذاری در صنعت از اهداف بزرگ تجار آذربایجان بود. در حدود ۹ سال پس از تاسیس کارخانه نخ ریسی قزوینی، دومین کارخانه قابل ملاحظه آذربایجان که تولید کبریت می کرد، راه اندازی شد. موجد این کارخانه یکی از آذربایجانیان به نام حاج آقا کبریت ساز بود که در محله شتربان تبریز کارخانه کوچکی تاسیس کرد.
در حدود سی سال بعد یکی از مسافرین که این کارخانه را دیده و از آن بازدید کرده بود در سفرنامه خود نوشت؛ «بیشتر کارهای این کارخانه به وسیله دست انجام می شود و ماشین هم که در آن وجود دارد به دست کارگران ایرانی و در تبریز ساخته شده است و همین عمل سبب شده است که تعداد بیشتری از قبل این کارخانه روزانه نان بخورند.
جدیدا (در سال ۱۳۲۷ش) کارخانه ای در حدود هشت میلیون ریال از سوئد خریداری و در شرف حمل است.

کارخانه در وضع ظاهر ۷۰۰ کارگر زن و مرد بین ۱۲ تا ۳۵ سال دارد که بیشتر آنها پسربچه و مرد می باشند. حقوق کارگران بین ۲۰ تا ۱۰۰ ریال در مقابل ۸ ساعت کار می باشد. روزی ۶ تن چوب سفید در این کارخانه برای تهیه قوطی کبریت و چوب آن بریده و مصرف می شود و در پایان هر روز ۲۵ صندوق پنج هزار عددی به دست می آید. برچسب های قرمزرنگی که روی قوطی کبریت چسبانده شده عینا از وزارت دارایی خریداری و در حکم باندرل می باشد. وزارت دارایی این برچسب های چاپ شده را در صندوق های ۵ هزار عددی تهیه و هر بسته صندوق را ۵۰۰ریال به صاحب کارخانه می فروشد و به این طریق این کارخانه علاوه بر خانواده هایی که از قبل آن نان می خورند، روزی ۱۲۵۰۰ریال هم به وزارت دارایی نفع می رسد.»
کارخانه های آذربایجان عمری دراز کردند و بعضی از آنها حتی تا امروز (۱۳۶۶ش) نیز به فعالیت خود ادامه می دهند.
سومین کارخانه بزرگ آذربایجان کارخانه کبریت سازی ممتاز بود که حاج محمد رحیم خویی و حاج محمدباقر خویی آن را در سال ۱۳۰۰ شمسی تاسیس کردند.
«این کارخانه در سال ۱۳۰۰ شمسی با ماشین های دستی به کار افتاد و چهار سال بعد یعنی در سال ۱۳۰۴ شمسی تعدادی ماشین آلات وارد نمود» و با آنها شروع به کار کرد.
در سال ۱۳۲۷ شمسی بنا به مشاهدات همان مسافر این کارخانه موسسه بزرگ و معتبری بوده است که «با آنکه محصولش بیشتر از کارخانه توکلی می باشد، ولی چون تمام کارهایش با ماشین انجام می شود و تعداد کارگرانش به نسبت قابل توجهی کمتر می باشد. در زمان حاضر (۱۳۲۷شمسی) دارای ۶۲۵نفر کارگر می باشد که به سه قسمت تقسیم گردیده و در سه سری و هر دسته ۷ ساعت کار می کنند. همه روزه بین ۲۵ تا ۵۰ خروار چوب برای برش چوب کبریت و تهیه قوطی آن در این کارخانه مصرف می شود، محصول روزانه دستگاه چوب بری ۳۷۵هزار قوطی می باشد و معادل همین تعداد قوطی کبریت روزانه از کارخانه خارج می گردد، یعنی ۷۵ صندوق ۵هزار عددی. روزانه فقط ۱۵ خروار چوب برای قسمت صندوق سازی مصرف می شود که کبریت های حاضر شده را بسته بندی نموده و برای فروش به بازار می فرستند.
این کارخانه دارای دو دستگاه کامل ماشین های مختلف کبریت سازی می باشد.
ماشین های کارخانه چوب را می برند، می تراشند، سپس به صورت دانه چوب کبریت با پوسته های مخصوص برای قوطی کبریت درمی آورند. چوب کبریت ها به وسیله ماشین بزرگی در نتیجه گردش دورانی که دوره آن ۵۲ دقیقه طول می کشد، دانه های چوب کبریت را در سوراخ های مخصوص جا داده، در قسمتی با پارافین آغشته نموده و در قسمتی گوگرد بر نوک آن زده و در قسمت دیگر خشک نموده و سرانجام در آخرین قسمت، ماشین، چوب کبریت حاضر شده را در لوحه های مخصوص پرنموده برای قوطی کردن حاضر می کند.
این ماشین یکی از جالب توجه ترین ماشین های کارخانه می باشد. کبریت به وسیله ماشین مخصوص دیگری داخل در قوطی شده و پس از بسته بندی کاغذی که آن هم اتوماتیک انجام می شود، برای بسته بندی در صندوق های چوبی پرمی شود.
چسباندن قوطی کبریت هم بسیار دیدنی و تمام کارهای آن با ماشین انجام می گردد.»

تاریخچه ساخت کبریت

در قرن نوزدهم اولین کبریت ساخته شد .این کبریت به نام شانسل در سال ۱۸۰۵ – م بود که می بایستی آن را در شیشه اسید سولفوریک فرو ببرند ؛ در این حالت سر آن که حاوی کلرات پتاسیم وشکر بود آتش میگرفت .

در سال ۱۹۰۴ کبریت ایمنی توسط یک سوئدی ساخته شد

که در آن فسفر قرمز غیر سمی به کار رفته بود . البته این ماده به همراه پودر شیشه و سایر مواد به بدنه ی قوطی کبریت مالیده  شده بود ودر سر چوب کبریت فقط کالیم کلرات یا کلرات پتاسیم وجود داشت که هنگام کشیدن کبریت

بر روی سطح کبریت کمی فسفر جدا شده وبر اثر اصطکاک مخلوط جرقه زده و کبریت آتش میگرفت .

در سر چوب کبریتهای امروزی مقداری سسکوئی یا تری سولفید تترا فسفر( که دمای احتراق بسیار پایین دارد)قرار گرفته و کالیم کلرات نیز که هنگام گرم شدن اکسیژن اضافی تولید می کند

اختراع کبریت در آلمان (۱۸۳۰م)

در هشتم ژوئن ۱۸۳۰م کبریت ابتدایی توسط کامبرْر مخترع آلمانی ساخته شد. مهم‏ترین تفاوت کبریت اولیه با کبریت‏های امروزی، کُندی احتراقِ آن بود. بعد از کامبرر چندین محقق دیگر بر روی کبریت ساخته شده توسط کامبرر کار کردند تا این که فیلیپْسْ امریکایی موفق شد کبریتی مشابه کبریت‏های امروزی بسازد.

تاریخچه ساخت کبریت

در قرن نوزدهم اولین کبریت ساخته شد .این کبریت به نام شانسل در سال ۱۸۰۵ – م بود که می بایستی آن را در شیشه اسید سولفوریک فرو ببرند ؛ در این حالت سر آن که حاوی کلرات پتاسیم وشکر بود آتش میگرفت .

در سال ۱۹۰۴ کبریت ایمنی توسط یک سوئدی ساخته شد

که در آن فسفر قرمز غیر سمی به کار رفته بود . البته این ماده به همراه پودر شیشه و سایر مواد به بدنه ی قوطی کبریت مالیده  شده بود ودر سر چوب کبریت فقط کالیم کلرات یا کلرات پتاسیم وجود داشت که هنگام کشیدن کبریت

بر روی سطح کبریت کمی فسفر جدا شده وبر اثر اصطکاک مخلوط جرقه زده و کبریت آتش میگرفت .

در سر چوب کبریتهای امروزی مقداری سسکوئی یا تری سولفید تترا فسفر( که دمای احتراق بسیار پایین دارد)قرار گرفته و کالیم کلرات نیز که هنگام گرم شدن اکسیژن اضافی تولید می کند

نخستین کارخانه کبریت سازی مکانیزه و صنعتی در ایران در سال ۱۳۰۰ توسط خانواده خوییلر و با وارد کردن دستگاه های کبریت سازی از کشور سوئد ساخته و با نشان کبریت ممتاز تبریز و ستاره ممتاز وارد بازار شده است. این کارخانه هم‌اکنون قدیمی‌ترین کارخانه فعال کشور محسوب می شود و با این وصف یک اولین دیگر باز هم به اولین های شهر تبریز اضافه می شود ولی متاسفانه و به گفته متولیان و صاحبان صنعت کبریت، این صنعت در حال نابودی است.

تولید بیش از ۵۰ درصد کبریت ایران در تبریز
در کل کشور ۸ کارخانه تولید کبریت وجود دارد که ۷ مورد از این کارخانه ها فعال هستند که از این تعداد ۶ کارخانه در استان آذربایجان شرقی و ۴ کارخانه در شهر تبریز فعالیت می کنند. روزانه ۵ میلیون قوطی کبریت در کشور تولید می شود که چیزی حدود ۳ میلیون قوطی از این تعداد دراستان آذربایجان شرقی تولید و به بازار عرضه می شود.
محمد کبیر نجات مدیر عامل کارخانه کبریت ممتاز تبریز کارخانه های فعال استان آذربایجان شرقی را کبریت ممتاز تبریز، ستاره ممتاز، ممتاز آذربایجان، تبریز، توکلی و کبریت مشکین معرفی کرده و می گوید: بیشترین تولید این محصول در ایران در اختیار کارخانجات کبریت توکلی و ممتاز تبریز است.
کارخانه کبریت تبریز در سال ۱۳۴۱ توسط خانواده صدقیانی تاسیس شده است و در حال حاضر با حدود ۱۴۵ نفر کارگر روزانه ۵۳۰ هزار قوطی کبریت استاندارد تولید و روانه بازار می کند.
چین و پاکستان مشکل سازند
این صنعت از سال ۸۴ دچار مشکلات فراوانی شده است که امروز بعد از گذشت ۶ سال رو به نابودی است.
کبیر نجات ورود قاچاق کبریت و فندک های غیر استاندار را عمده مشکل این صنعت عنوان کرده و می گوید: ورود کبریت های غیر استاندار و خطر ناک از جهت اشتعال مجدد بعد از خاموش شدن و نیز فندک از کشور های چین و پاکستان با قیمت پایین واقعا باعث ایجاد مشکلات فراوانی شده است. وی می افزاید: طبق مصوبه مجلس کالاهای غیر استاندار حق ورود به بازار ایران را ندارند، ولی متاسفانه مسئولین اداره استاندارد اصلا به این موضوع توجهی نمی کنند و هیچ کس در این مورد پاسخگو نیست.
فیروز صدقیانی، مدیر عامل کارخانه کبریت تبریز نیز در مورد مشکلات این صنعت کهن می گوید: سال گذشته یک میلیون و ۳۵۰ هزار کارتن فندک غیر استاندار (معادل ۱.۵ سال مصرف کبریت ایران) با قیمت بسیار پایین وارد کشور شده است، ولی هیچ یک از مسئولین اداره استاندارد در این مورد کاری نکرده اند.
صدقیانی ادامه می دهد: به تازگی کبریت های غیر استاندارد و قاچاق چینی با آرم کارخانجات ایرانی تولید و به بازار ایران وارد شده است.
وی در مورد تامین مواد اولیه کبریت می گوید: عمده ترین مواد لازم برای تهیه کبریت در انحصار یک شرکت است و به همین دلیل اجازه واردات این محصول از خارج را نمی دهند و همین امر باعث شده این مواد چندین برابر قیمت نمونه مشابه خارجی تمام شود و در مقابل همین مواد ۳۰ درصد زیر قیمت بازار ایران به کشور پاکستان صادر می شود. صدقیانی می افزاید قیمت موادی که در انحصار این شرکت است از آغاز سال تا کنون ۶ برابر افزایش یافته است.
وی ادامه داد: اگر اجازه بدهند این مواد (کلرات و فسفر) رااز کشور های دیگر ۵۰ درصد زیر قیمت بازار ایران وارد می کنیم.
کبیر نجات مدیر عامل کارخانه کبریت ممتاز تبریز نیز در این مورد می گوید: بخش دیگری از هزینه ها که باعث افزایش قیمت تمام شده کبریت در ایران است، واردات مواد اولیه قوطی کبریت یعنی همان مقوا از کشور های کره و ترکیه است.وی افزایش حق بیمه، دارایی و … را نیز از دیگر دلایل افزایش قیمت تمام شده کبریت ساخت داخل می داند.

هزینه های تحمیلی، عامل افزایش قیمت تمام شده
هر کارتن کبریت که شامل هزار قوطی کبریت می شود برای تولید کننده ۲۱۰ هزار ریال هزینه دارد، در حالیکه قیمت فروش خالص هر کارتن در بازار ۱۶۰ هزار ریال است. یعنی تولید کننده در هر کارتن ۵۰ هزار ریال یعنی چیزی حدود ۲۵ درصد ضرر می کند. محمد کبری نجات با اظهار این جملات می افزاید: تحمیل هزینه های اضافی، از قبیل حذف یارانه ها، افزایش مبالغ عوارض و دارایی، ۴ درصد ارزش افزوده و… عامل این ضرر و زیان می باشد.
صدقیانی مدیر عامل کارخانه کبریت تبریز نیز در این باره می گوید: ۵۰ هزار ریال ضرر و زیان وارد شده از نقدینگی و سرمایه در گردش تامین می شود و همین ضرر و زیان ها باعث شده که کارخانه ها یکی پس از دیگری اعلام ورشکستگی نموده و کارگران خود را اخراج نمایند.
وی ادامه داد: کارخانه ما هم اکنون با ۳۳ درصد ظرفیت خود و بصورت یک شیفته فعالیت می کند که اگر این وضعیت ادامه داشته باشد چیزی طول نخواهد کشید که صنعت تولید کبریت در ایران کلا از بین خواهد رفت.

تولید با ۳۰ درصد ظرفیت
در حال حاضر کارخانه کبریت ممتاز تبریز با بکارگیری ۱۴۰ نفر با ۷۰ درصد ظرفیت، کارخانه کبریت ستاره ممتاز با بکار گیری ۱۰۰ نفر با ۷۰ درصد ظرفیت، کارخانه کبریت سازی تبریز با بکارگیری ۱۴۵ نفر و کارخانه کبریت سازی ۲۹ بهمن تبریز با بکار گیری ۲۰۰ نفر به ترتیب با ۳۰ و ۵۰ درصد ظرفیت خود در استان فعالیت می کنند و کارخانه کبریت سازی ممتاز آذربایجان متاسفانه بدلیل عدم کشش بازار و انباشت کبریت در انبار ها بدلیل قاچاق کبریت های غیر استاندارد تعطیل است.
محمد علی عسگری سرپرست صنایع و معادن استان آذربایجان شرقی با اشاره به اینکه صنعت کبریت سازی با قدمت ۹۰ ساله حدود ۷۵ درصد کبریت مصرفی کشور را تولید می کند می گوید: در سال های گذشته بالای ۱۰۰۰ نفر در این صنعت اشتغال داشتند که در حال حاضر این رقم به ۶۰۰ نفر کاهش یافته است.
حمایت دولت ضروری است
تهیه مواد اولیه از قبیل کلرات و فسفر که حدود ۸۰ درصد مواد اولیه این واحد ها بوده با قیمت بالا تهیه می شود و توان رقابت و برابری با کبریت های خارجی غیر استاندارد را ندارند.
عسگری با بیان این جملات می افزاید: عدم نقدینگی و نبود وام های کم بهره، ورود کبریت های غیر استاندارد و قاچاق از طریق مرز های پاکستان، چین و عراق، ورود انواع فندک های وارداتی و غیر استاندارد و فروش کبریت برابر با قیمت تمام شده کبریت از جمله مشکلات دیگر این واحد های صنعتی است.
عسگری جلوگیری از قاچاق کبریت از مرزهای ورودی، کاهش تعرفه های گمرکی و عوارض سود بازرگانی برای صادرات محصولات تولیدی، افزایش تعرفه های گمرکی برای کالا های وارداتی، ایجاد امنیت در داد و ستد برای تجار، کاهش ضریب مالیاتی به منظور حمایت از تولید کنندگان و افزایش سرمایه گذاری و همکاری سیستم بانکی در خصوص اعطای تسهیلات برای بازسازی و نوسازی این صنعت را از راه کارهای نجات این صنعت از بحران عنوان کرد

مراسم افطاری اعضا انجمن کبریت تاریخ ۹۱/۵/۱۰

مراسم افطاری اعضا انجمن کبریت

مراسم افطاری اعضا انجمن کبریت

مراسم افطاری اعضا انجمن کبریت

مراسم افطاری اعضا انجمن کبریت

۱۳٩۱/٥/۱٤ساعت ٥:۱۳ ‎ب.ظ توسط سپهر نظرات (۱)
تگ ها: کمیته کبریت و انجمن مجموعه داران ایران

مجموعه کبریت آقای نثاری