کمیته تخصصی کارت پستال های تاریخی - کمیته های تخصصی انجمن کلکسیونرهای ایران

اطلاعیه

.

.

بدین وسیله اعلام می دارد مدیریت صفحه اینترنتی کمیته کارت پستال های تاریخی انجمن مجموعه داران ایران بر عهده سپهر لطفی و زیر نظر آقای مهرداد اسکویی می باشد

.

.

  • نویسنده : اپراتور
  • تاریخ انتشار : ۰۵-۳۱-۹۴
  • دیدگاه‌ها خاموش

همکاری پیوسته مهندس ناصحی، مهندس تیموچین کیخسرو شاهرخ، سام شمس و مسعود نوین فرحبخش (مجموعه داران بزرگ کارت پستال های تاریخی) با مهرداد اسکویی

.

.

به دلیل چاپ چند کتاب کارت پستال با موضوعات « تبریز در کارت پستال های تاریخی »، « کارت پستال های دست رنگ دوره قاجار »، « مجموعه آنسخدی (نخستین کارت پستال های رسمی دوره قاجار) » و « دانشنامه فرهنگ و هنر گیلان » در دو جلد با موضوع کارت پستال های تاریخی گیلان چهار مجموعه دار فوق از گروه پژوهشگران مرکز میراث تصویری پشتیبانی به عمل آوردند. این دوستان مجموعه ای از اسکن نفیس ترین کارت پستال های خود را در اختیار این مرکز پژوهشی قرار داده اند تا پژوهشگران مسیر کاملتری را در پژوهش با مجموعه آنان طی کنند.

.

مرکز میراث تصویری از دیگر مجموعه داران عزیز نیز برای غنی تر شدن هر چه بیشتر این کتب دعوت به یاری می نماید. بدیهی است کلیه پیشنهادات تحقیقاتی و تصاویر کارت پستال ها به اسم خود مجموعه داران در کتب درج خواهد شد.

.

در این راستا کمیته کارت پستال های تاریخی و مرکز میراث تصویری از رییس انجمن مجموعه داران ایران، مهندس منوچهر لطفی، به دلیل اطلاع رسانی و پشتیبانی معنوی از کارهای پژوهشی سپاسگزاری می نمایند.

.

.

  • نویسنده : اپراتور
  • تاریخ انتشار : ۰۵-۳۱-۹۴
  • دیدگاه‌ها خاموش

 حتما عکس دیگری هم هست؛ عاشقانه ای برای عکس تو

.

.

.

.

الهام صالح/ دوربین.نت: آغاز همیشه سخت است، اما وقتی پای آدم های بزرگ در میان باشد، سخت تر هم می شود. بزرگ نه به معنای مسن تر بودن، نه حتی به معنای شهرت که البته شهرت هم راه انتخاب را آسان می کند و آغار کردن را سخت. وقتی پای آن هایی که در دنیای ادبیات تاثیر گذار بودند در میان باشد، آغاز کردن دشوار است و دشوارتر می شود وقتی بخواهی با یکی از آن ها آغاز کنی.

قرار است از ملغمه ای از ادبیات و عکاسی بگویم، از تلفیق کلمه و تصویر؛ متن و عکس٫

«حتما عکس دیگری هم هست»، همین است؛ مجموعه ای از متن و تصویر. کتابی درباره نویسندگان مطرح جهان. نه این که فقط به صورت ویژه به زندگی آن ها پرداخته شده باشد، نه!

«حتما عکس دیگری هم هست»؛ داستان خودش را دارد. روزی در گذشته، مردی عاشق جمع کردن کارت پستال هایی از نویسندگان مطرح دنیا بوده، بعدتر این رویا را داشته تا این کارت پستال ها و عکس ها را در کتابی منتشر کند.

«حتما عکس دیگری هم هست»؛ در واقع تحقق رویای او؛ «مهرداد اسکویی» درباره عکس ها و کارت پستال های نویسندگان مطرح جهان است.
کارت پستال ها و عکس هایی از این نویسندگان برای نویسندگان ایرانی ارسال شده تا آن ها بر اساس علاقه مندی خود درباره این نویسنده ها بنویسند.

این اتفاق رخ داده است. ربط کتاب به عکاسی هم مجموعه ای از عکس های نویسندگان است که در آن چاپ شده. به دو دلیل از کنار این عکس ها نمی توان به آسانی گذشت. دلیل اول ماهیت عکس بودن آن هاست. دلیل دوم هم این که برخی از این عکس ها توسط برخی از مطرح ترین عکاسان جهان به ثبت رسیده اند.

عکس «رابرت فراست»، لم داده روی صندلی در کنار یک سگ پشمالو یکی از همین عکس هاست؛ تصویری که توسط «یوسف کارش» ثبت شده؛ عکاسی که عکس معروف او از «وینستون چرچیل»؛ زبانزد است. چه کسی است که نداند «کارش» برای ثبت یک تصویر واقعی از چرچیل، سیگار برگ او را از دستش قاپ زد تا بتواند خشونت پنهان شخصیتش را ثبت کند؟

بین عکس های موجود در کتاب، نام های برخی از عکاسان، آشناتر است؛ مثل همین «یوسف کارش» یا «رابرت کاپا» که عکس «ارنست همینگوی» توسط او به ثبت رسیده. همان «کاپا» که عکس شبه نظامی جمهوری خواه را موقع اصابت تیر یا ترکش ثبت کرده.

وجود چنین عکس هایی این موقعیت را ایجاد می کند تا «حتما عکس دیگری هم هست» در گروه کتاب های عکاسی هم جای بگیرد.

این کتاب، دربرگیرنده ۶۶ قطعه نویسی برای ۶۶ عکس یا کارت پستال نویسندگان مطرح جهان است؛ نویسندگانی مانند ادگار آلن پو، آنتوان چخوف، ویکتور هوگو، مارک تواین، سیلویا پلات، آلبر کامو، فرانتس کافکا و … که افرادی مانند «نغمه ثمینی» (نمایشنامه نویس و مدرس دانشگاه)، «آزاده سیدصالحی»؛ (پژوهشگر تاریخ و فلسفه هنر)، «مهسا ملک مرزبان»؛ (مترجم و مجری صدا و سیما)، «شهریار توکلی» (عکاس)، «منصور ضابطیان» (نویسنده و روزنامه نگار)، «یوریک کریم مسیحی» (داستان نویس و منتقد عکس)، «مهران مهاجر» (مترجم و عکاس)، «اسدالله امرایی» (مترجم و روزنامه نگار) و … برای آن ها یادداشت نوشته اند.

خواندن این یادداشت ها و تماشای عکس ها، سرشار از لطف است.

.

.
حتما عکس دیگری هم هست/ به کوشش مهرداد اسکویی/ حرفه هنرمند

.

.

.

.

  • نویسنده : اپراتور
  • تاریخ انتشار : ۰۵-۳۱-۹۴
  • دیدگاه‌ها خاموش

گیلان به روایت کارت پستال‌ها؛ عکس‌ها روایت می‌کنند

 

 .

.

مجید یوسفی
 .

تاریخ ایرانی: کارت پستال سبزه میدان رشت مرکزی‌ترین خاطره جمعی برای مخاطبان و دوستداران این خطه از سرزمین ماست که پیوست‌های اجتماعی ـ سیاسی آن با بسیاری از وقایع و رخدادهای زندگی ما پیوند می‌خورد، مخصوصا که در وصف این میدان نوشته‌اند: «سبزه میدان تنها یک تفرجگاه ساده برای گذراندن اوقات فراغت اهالی شهر نبود و به ویژه پس از شروع جنگ جهانی دوم و اشغال گیلان توسط متجاوزان روس، پارک تبدیل به محلی برای برخی تجمعات سیاسی شد که گاه در آن نطق‌های آتشینی علیه متفقین متجاوز و به سود آلمان صورت می‌گرفت… آنچه تنها در این میان می‌تواند متعلق به دوره پهلوی باشد، کلاه‌های لبه‌دار و کت و شلوارهایی است که بر تن افراد حاضر در عکس دیده می‌شود؛ هرچند که این کلاه‌ها چند سال پس از ثبت این تصویر، به فرمان رضاشاه جای خود را به کلاه‌های اروپایی دادند. اتومبیل پارک شده در مقابل سردر باغ احتمالا از جمله اتومبیل‌های فوردی است که نمایندگی آن در رشت پیش از به سلطنت رسیدن رضاخان دایر شده بود… مهم‌تر سردر زیبای باغ سبزه میدان است که احداث آن مربوط به دورهٔ حکومت محمدولی‌خان تنکابنی بر گیلان، در عهد مظفرالدین شاه است. خیابان‌کشی به سبک جدید که از امتیازات این پارک بود و بخشی از جدول‌کشی و سنگفرش آن نیز که در تصویر قابل تشخیص است از دیگر اقداماتی بود که به توصیهٔ محمدولی‌خان تنکابنی صورت پذیرفته است. شاید همین خصوصیات بود که فرد ریچاردز، سیاح آمریکایی اوایل عهد پهلوی را واداشت تا این باغ را با «هاید پارک» معروف لندن مقایسه کند…» این بخشی از شرح عکس میدان سبزه میدان رشت است که در کتاب «گیلان؛ به روایت کارت پستال‌های تاریخی» اثر مهرداد اسکویی به خوبی تصویر شده است.

 .

از میان آثار و کتبی که چند دهه اخیر، پیرامون مناظر، ابنیه و اماکن مشهور شمال ایران منتشر شده شاید این کتاب نوستالژیک‌ترین و حسرت‌آمیز‌ترین و البته غنی‌ترین اثری باشد که در این ناحیه از کشور منتشر می‌شود. تصور اینکه بتوان ۸۸ کارت پستال بسیار قدیمی از شهرهای شمالی کشور را در مقاطع و اعصار گذشته ـ قاجار و پهلوی‌ها ـ جمع‌آوری نمود، بسیار غریب و دشوار می‌نماید. خاصه نشانه‌هایی از اماکنی که هم اکنون از بسیاری از آن‌ها دیگر حتی اثری به چشم نمی‌خورد.

 .

کارت پستال‌ها، جهانی نو در مجاری ارتباطی

.

اهمیت گردآوری تصاویر مناظر و ابنیه‌های گیلان بیشتر بواسطه نقشی است که کارت پستال‌ها در اعصار گذشته در شبکه‌های ارتباطات اجتماعی ایفا می‌کرده‌اند؛ چندان که ناصر فکوهی ـ انسان‌شناس و استاد دانشگاه تهران ـ در ابتدای این کتاب به درستی به آن اشاره کرده است: «این قاب‌های کوچک و معجزه‌آسا با زبان اسرارآمیز یا پیش پا افتادهٔ خود، با شکل‌های هنجارمند و ناهنجار خود، با صورت‌های طبیعی یا کاملا غیرطبیعی خود هر یک دنیایی از روایت را درون خود دارند و می‌توان به درونشان نقب زد. کارت پستال جهانی را می‌سازد از بازنمایی‌های تاریخی که تا بی‌‌‌نهایت امکان تفسیر به ما می‌دهد. از این رو، باید از نگاه تاریخی به کارت پستال و قرار دادن آن در چارچوب تحقیقات اجتماعی و تاریخی، برای شناخت بهتر پهنه‌هایی که به آن ارجاع می‌دهد و از راه تازه‌ای که باید به آن اندیشید استقبال کرد، به خصوص در کشورمان (ولو با قدم‌های کوتاه) و بنیانگذاران و کوشندگانش را قدر دانست.»

 .

فکوهی در همین ابتدای کتاب، به نقش و اهمیت کارت پستال‌ها در ابتدای قرن بیستم اشاره می‌کند و آن را مهم‌ترین عامل ارتباطی و حتی عامل اندیشیدن مردم تلقی می‌کند: «در نمایشگاه سال ۱۹۰۰ در پاریس و از آن زمان تا بیش از دو تا سه دهه، کارت پستال‌ها بدل به مهم‌ترین عامل ارتباطی و به گونه‌ای عامل اندیشیدن مردم شدند. تا زمانی که هنوز تلفن رایج نشده بود، بسیاری از افراد هر روز برای یکدیگر کارت پستال می‌فرستادند تا حتی با یکدیگر قرار بگذارند. بعد‌ها، کارت پستال بدل به گونه‌ای روایتی ـ تصویری ـ نوشتاری کوتاه شد، که واقعیت بیرونی را با سوژهٔ مشاهده‌گر و کلیشه‌ها و تصویر عمومی از آن واقعیت به مجموعه‌ای نشانه‌شناختی و تا بی‌‌‌نهایت تفسیرپذیر تبدیل می‌کرد و همین بعد بود که توجه تاریخ‌شناسان را به خود جلب کرد. دوران طلایی کارت پستال در آغاز قرن بیستم بود، پس از جنگ جهانی دوم محبوبیت کارت پستال به تدریج رو به کاهش رفت و با انقلاب اطلاعاتی ضربه سختی خورد.»

 .

انگیزه‌ها و علقه‌های انتشار کتاب گیلان

.

مهرداد اسکویی اگرچه طی سال‌های گذشته، آثاری کم و بیش در همین قلمرو منتشر کرده اما ضرورت انتشار این کارت پستال‌ها را متاثر از نمایشگاهی خارجی دانسته که نخستین انگیزه‌های طبیعی را به او تزریق نموده است. نویسنده در بخش «بازنمود گیلان در ورقه‌های کوچک پستی» همین اثر، پیرامون تاثیر آن نمایشگاه نوشته است: «کارت پستالی حقارت‌بار، با ته مایه‌ای قهوه‌ای رنگ از هموطنان بلوچ کنار یک بیابانی در گوشه‌ای از وطنم…این تصویر تمام آن چیزی بود که از ایران، بین ۳۶۵ کارت پستال از دیگر کشورهای جهان، در کتابی تاریخی – توصیفی در اروپا به چاپ رسیده بود. پس از دیدن این تصویر، نخستین چیزی که به ذهنم خطور کرد این بود، آیا این تمام چیزی است که از ایران یکصد سال پیش در کارت پستال‌های تصویری به چاپ رسیده است؟ و آیا ایران این‌گونه باید به جهان معرفی می‌شد؟»

 .

بدین ترتیب اسکویی به همراه تیمی از پژوهشگران جوان و محققان زبده و معتبر گیلان‌شناس طی یک دوره ۵ ساله جمع‌آوری کارت پستال‌ها و تحقیقات روی اماکنی که تصاویر آن روی کارت پستال‌ها نقش بسته را آغاز کرد. کارت پستال‌ها بیش از آنکه بازنمایی از تصاویری به یادماندنی از مناظر، طبیعت، اماکن فرهنگی و هنری و اجتماعی ـ سیاسی این شهر‌ها را بازتاب دهد، میل به کالبدشکافی این ابنیه‌ها و میراث فرهنگی را منعکس می‌سازد. همانگونه که نویسنده کتاب در مقدمه به آن اشاره کرده این تصاویر چشم‌نواز یک دوره ۱۵۰ ساله را پوشش می‌دهد: «این مجموعه سه دورهٔ تاریخی قاجاریه، پهلوی اول و دوم را شامل می‌شود و دربردارندهٔ مضامینی چون نحوهٔ زندگی مردم، رجال و مشاهیر وقایع تاریخی، نوع معماری، مناظر شهری و روستایی، طبیعت و مکان‌های دیدنی، نحوه پوشش، مناسک مذهبی، آیین‌ها، آداب و سنن و حمل و نقل زمینی و دریایی است.»

 .

وسواس و کاوشگری گردآورنده و پژوهشگران این آثار حتی به پژوهشگری درباره این سرزمین محدود نشده و ابعاد دیگری از این تحقیق به شناخت و رصد عکاسان و ناشران این کارت پستال‌ها توسعه داده شده است. از همین روست که نویسنده این اثر، اغلب تصاویر این کارت پستال‌ها را به «آنتوان سوروگین» عکاس شناخته شده گرجی دورهٔ قاجار نسبت داده است که حافظه بصری تاریخ عصر قاجاریه مشحون از خلاقیت‌ها و ابداعات اوست.

 .

جمع‌آوری کارت پستال‌های اسکویی از خطه شمال کشور تنها به شهرهای بزرگ گیلان چون رشت، انزلی و لاهیجان تقلیل نیافته و به شهر‌ها و اماکن رودبار، منجیل و پیربازار و برخی از اماکن و مناظر بین راهی نیز توسعه و گسترش یافته است. مخصوصا بخشی از اماکن ارتباطی، اداری و حکومتی که در آن زمان از جایگاه مهمتری نسبت به امروز نقش ایفا می‌کرده است. جاده قزوین به رشت یکی از مسیرهایی بود که چون سیاحان و مستشاران خارجی را از مرکز کشور به گیلان متصل می‌کرده از نظر اروپایی‌ها و محققان تاریخ بسیار حائز اهمیت بود. به همین جهت بازنمایی برخی از این کارت پستال‌ها خالی از لطف نیست.

 .

دوه بوینی

 .

به معنای گردن شتر است و راهی است که پس از عبور از الموت قزوین به رودبار در نزدیکی منجیل واقع شده است. جاده‌ای که در یک دهه گذشته با مسیر ۱۸۰ کیلومتری رشت ـ قزوین آن سختی و دشواری راه را به شدت تقلیل داده است. چندان که کوشندگان کتاب آورده‌اند: «سرنوشت این جاده نیز شنیدنی است. در دوره قاجار، هنگامی که ناصرالدین شاه، از این راه قصد سفر به اروپا را داشت، هنوز راه‌‌ همان شکل سنتی خود را حفظ کرده بود و ناهمواری‌هایی داشت. سلیمان‌خان مهندس در سال ۱۲۹۸ ه. ق مامور بررسی منطقه برای جاده‌سازی شد. چند سال بعد که امین‌الدوله برای رفتن به حج این مسیر را انتخاب کرد، شاهد عملیات راه‌سازی و ریختن سنگ‌ریزه برای هموار کردن این جاده بود. در سال ۱۳۱۱ ه. ق امتیاز ساخت و بهره‌برداری راه شوسه انزلی به قزوین به شرکت روسی «بیمه حمل و نقل» واگذار شد و در سال ۱۳۳۹ ه. ق کلیه تاسیسات راه تهران ـ انزلی به ایران تحویل داده شد.»

 .

این جاده در دوره پهلوی دوم به تدریج مسیر خود را به جاده فعلی رشت ـ قزوین داده است و تا امروز موضوع اتمام قطعات باقیمانده این بزرگراه که دقیقا مربوط به شهر منجیل است به پایان نرسیده است و بخاطر اهمیت استراتژیکی که این جاده در کریدور شمال ـ جنوب دارد طی یک دهه گذشته موضوع احداث خط آهن قزوین ـ آستارا را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های وزارت راه و شهرسازی تبدیل کرده است. با این همه، گرچه مناظر امروزی آن دیگر چشم‌نواز نیست اما مسیر سهل‌یاب‌تر و آسوده‌تر طی می‌شود.

.

.

.

.

 

 ایستگاه درود در راه رشت

.

تصویری از یک تلگراف‌خانه اطراف منجیل یکی از روشن‌ترین و شفاف‌ترین تصاویر این اثر است. گردآورنده این کارت پستال‌ها، اثری را به نمایش درآورده که واقعیت‌های فرا‌تر از موقعیت آن زمان را بازتاب می‌دهد: «آنچه این کارت پستال را از دیگر کارت پستال‌های عهد قاجار متمایز می‌سازد تصویر یک زن اروپایی بدون حجاب است که مانند آن را کمتر می‌توان در دیگر کارت پستال‌های آن دوره دید. این عکس مربوط به دورهٔ مظفرالدین شاه قاجار و حوالی سال ۱۹۰۶ م/ ۱۳۲۴ ه. ق است و زن اروپایی را با پوشش رایج عهد ویکتوریا در کنار همسفرش نشان می‌دهد… با توجه به قراینی که در تصویر وجود دارد، از جمله سبک معماری و درختانی که در حیاط این بنا کاشته شده‌اند، می‌توان حدس زد که این تصویر متعلق به مکانی در حوالی قزوین است. شش رشته سیم سفیدرنگی که در تصویر از بالای سر مسافران گذر کرده و به درون عمارت رفته احتمالا سیم تلگراف است. از آنجا که وجود تلگراف‌خانه در میان راه‌ها لازم بوده و معمولا مورد استفاده مسافران خارجی نیز قرار می‌گرفته، می‌توان گفت که این بنا تلگراف‌خانه است. بنا به گفته کنسول‌یار انگلستان در رشت، رابینو که از این مسیر دیدن کرده و از وجود تلگراف‌خانه‌ای در منجیل یاد کرده است، شاید بتوان گفت که این بنا تلگراف‌خانهٔ منجیل در دوره مظفری بوده است.» اهمیت این ایستگاه در عهد کهن به واسطه سپیدرود و آب‌های زلالی بود که از کوه‌ها به پایین سرازیر می‌شده است. درباره این واقعه سیاح معروف کارلا سرنا و فرد ریچاردز و همچنین رابینو هم نوشته‌اند.

.

.

.

.

 

پل آجری عراق

.

در بین کارت پستال‌های ارائه شده، به دو تصویر از پلی در شرق شهر رشت، به نام پل عراق که طی یکصد سال گذشته با نام‌ها و اسامی متفاوتی از جمله پل عراق، پورد عراق و عراقات از آن یاد شده و اهمیت تاریخی آن چندان آشکار نیست، با اشاره‌ای به ارسال و دریافت‌کنندگان آن اهمیت ویژه‌ای داده شده است. اهمیت دیگر آن این بود که تا اواسط دوره پهلوی اول این پل دروازه رشت به تهران نامیده می‌شد. کوشنده اثر گیلان با اشاره به توصیف سیاح ایتالیایی به نام مادام کارلا سرنا، اهمیت معماری و نقش و نگار آن را پررنگ کرده است: «برج مدوری که در سمت چپ نمایان است، راهی هوشمندانه برای افزایش استحکام بنا و نیز راهنمایی مسافران در هوای مه‌آلود و اغلب بارانی منطقه بوده است. آجرکاری‌های زیگزاگی روی برج، ظرافت و زیبایی خاصی به ساختمان پل می‌بخشید که همواره در کنار دیگر خصوصیات بنا توجه ویژهٔ رهگذرانش را جلب می‌کرد؛ توجهی که باعث شده این عکس به کارت پستال تبدیل شود و نه از ایران، بلکه از روسیه به مقصد انگلستان برای خانم لاو ارسال شود… درخت کوچکی که بر بالای این برج نیمه ویران روییده، به تعبیر مادام کارلا سرنا، حقه طبیعت برای زیبا‌تر جلوه دادن بناهای رو به ویران در ایران است. این جهانگرد ایتالیایی نیز، مانند همه مسافرانی که از رشت می‌گذشتند، کنار پل عراق می‌ایستد و از استحکام پل و زیبایی آجرکاری‌های برج آن به شگفت می‌آید. این پل که در عصر قاجار ساخته شده بود، در حقیقت دروازه رشت بود.» پل عراق یکی از بناهای نسبتا تاریخی است که در عصر پهلوی‌ها برخی از نام‌آوران این کشور بر روی آن ایستاده و عکسی به یادگار نهاده‌اند. پروین اعتصامی، نیمایوشیج و سعید نفیسی از جمله این مردان و زنان بزرگ بوده‌اند. از سویی مراکز نظامی شهر از جمله پادگان ارتش و نیروی دریایی، سفارت روسیه و این اواخر مرکز سپاه گیلان در نزدیکی آن قرار گرفته است.

.

.

.

.

 

درب دولتی در شهر رشت

 .

کوشندگان این آثار سعی داشته‌اند با تشریح تصاویر و کارت پستال‌ها، داده‌هایی از معماری، شکل و نوع زندگی، آداب و سنن مردم این خطه نیز به دست دهند. از جمله کارت پستال درب دولتی شهر رشت یکی از ممتاز‌ترین پژوهش‌هایی است که پیرامون آن دوره انجام گرفته است. این کارت پستال یکی از بناهای حکومتی دورهٔ قاجار را معرفی می‌کند. چهل چراغ بزرگی که در سردر این عمارت نصب شده نیز می‌تواند نشانی از حکومتی بودن این عمارت باشد. این عمارت به احتمال بسیار دارالحکومهٔ شهر رشت در دوره قاجار است: «گملین سیاح روسی، دارالحکومهٔ رشت را چه از نظر زیبایی نمای خارجی و چه از نظر زیبایی نمای داخلی از سایر خانه‌های این شهر متمایز می‌داند. ساموئل بنجامین، نخستین سفیر آمریکا در ایران نیز که زمانی در عمارت «بیرونی» این بنا سکونت داشت گچ‌بری، شیشه‌های الوان، آجرتراشی‌های زیبا و سقف چوبی این عمارت را می‌ستاید. سقف سفالی این عمارت و تالاری که در جلو تصویر دیده می‌شود از مشخصات معماری بناهای گیلان به حساب می‌آید. پی بردن به انگیزه مردمی که در جلوی عمارت جمع شده‌اند به درستی امکان‌پذیر نیست، اما با توجه به قرار گرفتن دسته موزیکانچی در گوشهٔ سمت راست تصویر می‌توان حدس زد که در انتظار ورود فرد یا هیاتی از رجال دولتی هستند. تشکیل دستهٔ موزیک دولتی و گارد سلطنتی به شیوه کشورهای اروپایی در ایران دوره ناصری باز می‌گردد.»

.

.

.

.

 

ساختمان راهداری رشت

.

در کنار انتشار تصویری از ساختمان راهداری رشت، نویسنده اطلاعات متفاوتی از مدیریت حمل و نقل جاده‌ای نیز در کنار آن ارائه کرده است. متولی جاده‌های شمال، خصومت مردمان این بخش با کارگزاران آن، مکانیسم چرخه مالی این راه‌ها و رویدادهای بزرگ آن بخشی از این تاریخچه است: «ساختمان راهداری شهر رشت که در تصویر کارت پستال تنها بخشی از تابلوی آن دیده می‌شود، به دنبال اخذ مجوز راه شوسهٔ انزلی ـ قزوین در سال ۱۸۹۳ م / ۱۳۱۱ ه. ق تاسیس شد. مهم‌ترین وظیفهٔ این ایستگاه راهداری اخذ حق‌العبور از کلیه کسانی بود که از طریق راه جدید اقدام به حمل کالا و مسافر می‌کردند و از این رو از‌‌ همان ابتدای کار خود با مخالفت مردم و تجار گیلان و نمایندگان سنتی آنان، یعنی علما مواجه شد. بی‌ضابطگی در تعیین میزان حق‌العبور و نرخ‌گذاری‌های غیرمنصفانه از سوی کارگزاران روس باعث شد که اندکی پس از اعلان کمپانی مبنی بر لزوم پرداخت حق‌العبور از سوی مسافران و تجار، پیش از افتتاح رسمی جاده، در سال ۱۳۱۶ ه. ق بسیاری از مردم گیلان به ویژه روستاییان و فرودستان که عوارض کمپانی مشکلی بزرگ برای معیشتشان بود شورشی بزرگ به پا کنند و با حمله به ایستگاه راهداری در رشت دست به تخریب و تاراج آن بزنند… این تصویر از کمپانی بیش از هر چیز نمایانگر فرودستی نهایی مردم گیلان در برابر کار به دستان بیگانه‌ای است که پیش‌تر طی شورشی موفقیت‌آمیز آنان را به عقب‌نشینی واداشته بودند. گذشته از کارگزاران روس و هم‌قطاران ایرانی‌شان، که جلوی در ورودی ایستگاه ایستاده‌اند، افراد عادی که در گوشهٔ تصویر دیده می‌شوند احتمالا یا کارگران ایرانی این کمپانی و یا کشاورزانی هستند که برای پرداختن حق‌العبور به راهدارخانه مراجعه کرده‌اند. به نظر می‌رسد کارت پستال ساختمان راهداری رشت‌‌ همان محل فعلی اداره میراث فرهنگی استان باشد که قدمت آن به عصر مظفری باز می‌گردد.»

.

ابریشم‌کشی در رشت

.

کارت پستال‌هایی از بازار، انجمن تجاری رشت، تجارتخانه اتباع خارجی و انواع بازارهای شهر، نشانه‌ای از جنب و جوش این بخش از ساکنان شمال کشور است. کارت پستال ابریشم‌کشی امین‌الضرب یکی از پایه‌های صنعتی شدن شهر رشت بود که عکسی از سوروگین نشانه‌ای از آن را به مخاطب ارائه می‌دهد. اگرچه مشخصه‌هایی که محققان حول این عکس جمع‌آوری کرده‌اند با واقعیت عکس چندان تطابق ندارد و حتی محل دقیق کارخانه ابریشم‌کشی و نیز زمان یا مشخصات دوره را بازتاب نمی‌دهد اما موجودیت آن را به نوعی به نمایش می‌گذارد. چندان که نویسنده در شرح آن می‌آورد: «فکر ایجاد کارخانه ابریشم‌کشی در گیلان به شیوه جدید اولین بار در دورهٔ قاجار شکل گرفت و با کمک روس‌ها محقق شد. اولین بار محمد محسن رشتی در قریه برکاده کارخانه ابریشم‌کشی جدیدی ساخت؛ البته این امر با موفقیت همراه نبود. چندی بعد در سال ۱۸۷۵ م/ ۱۲۹۲ ه. ق در اثر اقدامات فرخ‌خان، وزیر مختار ایران در پاریس، بازرگانی دبلت در پاریس انحصار تاسیس کارخانه ابریشم و اجازه کار آن را در ایران به مدت بیست سال به دست آورد. اما نسبت به انجام این امر علاقه‌ای نشان داده نشد و این اقدام به سرانجامی نرسید. اما بی‌شک مهم‌ترین کارخانه ابریشم‌بافی حاج امین‌الضرب در گیلان بزرگترین واحد جدید صنعتی بود که به همت سرمایه‌گذاران ایرانی تاسیس شده بود و صد و پنجاه کارگر در آن کار می‌کردند. تمامی ابزارآلات این کارخانه از شهر لیون فرانسه خریداری شده بود و محصول این کارخانه به دلیل قطعات درجه یک‌اش کیفیت بالایی داشت.»

.

نویسنده اگرچه محل فعلی این کارخانه را در شهر رشت باز نمی‌گوید و اطلاعات مهمتری ارائه نمی‌دهد اما به رغم آن، هم تصویر و هم شرح واقعه نشان از یک تاسیسات عظیمی در این شهر می‌دهد. محل این کارخانه بزرگ ابریشم‌کشی در خیابان امین‌الضرب فعلی رشت قرار دارد و در باغی دیوار کشیده شده، کنار اداره قند و جنب تالار سردار جنگل واقع شده است.

.

کاخ میان‌ پشته انزلی

.

تصویری از کاخ میان پشته در شهر انزلی نماد یکی از امپراتوران اقتصادی روسی است که روزگاری در این شهر کسب و کار پررونقی داشت. کاخ سابق خوشتاریا، مابین پل غازیان و پل انزلی واقع شده که هم اکنون به یک موزه نظامی مبدل شده است که بخشی از ادوات نظامی و دریایی را به نمایش گذاشته است. کاخی که اهمیتی ویژه برای رضاشاه داشت و حتی یک بار به دستور او در ۱۳۰۶ مرمت شد. نویسنده در گردآوری داده‌های مربوط به این کاخ آورده است: «تنها سفر خارجی رضاشاه به ترکیه، نزد آتاتورک، و استقبال از وی هنگام بازگشتش از همین کاخ صورت گرفت. حتی بسیاری از هدایایی را که از همتایان خارجی‌اش دریافت کرده بود می‌توان در موزهٔ این کاخ دید، از جمله رادیوگرام نفیس اهدایی هیتلر… این کاخ مدت‌هاست که به موزهٔ نیروی دریایی تبدیل شده و در آن انواع ابزار و ادوات جنگی ایرانی از دوره صفویه تا به امروز به نمایش گذاشته شده است؛ شاید مهم‌ترین آن‌ها شمشیر ناخدا بایندر، نخستین فرمانده نیروی دریایی ایران باشد که در راه دفاع از کشور در برابر تعرضات بریتانیایی‌ها در جنگ جهانی دوم به شهادت رسید.»

.

***

 .

.

گیلان به روایت کارت پستال‌های تاریخی

گردآوری مهرداد اسکویی

انتشارات فرهنگ ایلیا

چاپ اول، ۱۳۹۳

۲۰۲ صفحه

۵۰ هزار تومان

.

.

 

  • نویسنده : اپراتور
  • تاریخ انتشار : ۰۵-۳۱-۹۴
  • دیدگاه‌ها خاموش

گزارش کتاب “گیلان به روایت کارت پستال های تاریخی” به کوشش مهرداد اسکویی به بهانه ی چاپ اثر

.

.

رونمایی از کتاب "گیلان به روایت کارت پستال های تاریخی" به کوشش مهرداد اسکویی

.

معرفی و رونمایی کتاب اخیر موسسه‌ی پژوهشی میراث تصویری با عنوان “گیلان به روایت کارت پستال های تاریخی” روز جمعه ١۷ دی ماه ١٣٩٣ ساعت ۱۶:۱۵ در شهر کتاب مرکزی واقع در خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته شد و پرفسور کارلو چرتی (وابسته فرهنگی ایتالیا در ایران)، دکتر ناصر عظیمی (مدیر گروه فرهنگ گیلان در انسان شناسی و فرهنگ)، رضا قاسمی دلشادی، محمد غفوری و مهرداد اسکویی سخنرانی جلسه را بر عهده داشتند . لازم به ذکر است پیشتر رونمایی نخست این کتاب در رشت برگزار شده بود.
«گیلان به روایت کارت پستال های تاریخی» به تازگی توسط موسسه‌ی پژوهشی میراث تصویری توسط پژوهشگران و نویسندگان این مرکز و با پشتیبانی حوزه هنری گیلان توسط انتشارات فرهنگ ایلیا منتشر شده و دارای ۲۰۲ صفحه است. این کتاب که حاصل تلاش مهرداد اسکویی و نویسندگان و پژوهشگران موسسه میراث تصویری است با استفاده از مجموعه کارت پستال های تاریخی آرشیو شخصی مهرداد اسکویی و آرشیوهای مرحوم فریدون نوین فرحبخش، مهندس ناصحی، تیموچین کیخسرو شاهرخ، بهرام مولایی و جک تاجی جمع آوری و پژوهش شده است.
ساده بودن ساختار کارت پستال ها ، کوتاه بودن پیامی که روی این کارت ها نوشته می‌شد و کارایی آن در هر مناسبت باعث می‌شد که عامه‌ی مردم از این پدیده به شکل قابل توجهی استقبال کنند. از این رو در فاصله ی کوتاهی از آغاز ” عصر طلایی کارت پستال های مصور” در غرب (سال های ۱۸۹۷ تا ۱۹۱۸)، زمینه‌ی نشر و تولید آن در بسیاری از کشورهای جهان، از جمله ایران هم فراهم شد. اولین پیشنهاد چاپ کارت پستال های مصور در سال ۱۸۹۷ میلادی (۱۲۷۶ شمسی) از سوی وزیر مختار هلند در ایران و نماینده ی رسمی چاپخانه ی “آنسخدی” به مقامات ایرانی ارائه شد و سال ۱۲۸۲ شمسی، اولین محموله ی کارت پستال های مصور چاپ شده برای ایران، وارد کشور شد. تولید این کارتها با تصاویر ایرانی ، علاوه بر اینکه سبب آشنایی بسیاری از هموطنان با بناها، شهرها و شخضیت های ایرانی شد، گوشه ای از اقلیم، فرهنگ، پوشاک و شکل زندگی روزمه ی جامعه ی ایرانی نیز از طریق آن به جهانیان شناسانده می شد. ملاحظه‌ی تاریخ و فرهنگ گیلان از دریچه‌ی کارت پستال ها به مدد شیوه‌ی روایت گری قطعه نویسی، مباحثی است که در کتاب “گیلان به روایت کارت پستال های تاریخی” به آن ها پرداخته شده است.

.

.

رونمایی از کتاب "گیلان به روایت کارت پستال های تاریخی" به کوشش مهرداد اسکویی

.

رونمایی از کتاب "گیلان به روایت کارت پستال های تاریخی" به کوشش مهرداد اسکویی

.

فهرست کتاب :

یادداشت حوزه‌ی هنری گیلان
بارنمود گیلان در ورقه های کوچک پستی
بازگشت به عصر طلایی

عناوین کارت پستال ها

گیلان دروازه‌ی اروپا
دوه بوینی
چاپار خانه ای در مسیر رشت به تهران
ایستگاه دررود در راه رشت
دشواری های سفر به انزلی
سفیدرود
قصبه‌ی منجیل درجاده‌ی انزلی به تهران
مرداب انزلی
دورنمای شهر انزلی
رودبار
پل ملارفیع
پل عراق
پل عراق، ثبت خاطره
پل منجیل
پل لوشان
مسجدی در رشت
گمرک غازیان
عمارت سرداری
عمارت شمس العماره
درب دولتی در شهر رشت
ساختمان راهداری رشت
دوشنبه بازار
مزرعه شلتوک
بازار رشت
میوه فروشی در رشت
محله‌ی ساغریسازان شهر
بازار ادواری
چایخانه ای در گیلان
دکان برنج فروشی در رشت
دکان قندفروشی در رشت
بقالی در رشت
بسته بندی کشمکش در رشت
کارخانه ابریشم کشی
انجمن تجاری شهر رشت
گمرک پیر بازار
کرجی های پیر بازار
تجارت خانه های اتباع خارجی در انزلی
کارخانه نفت در انزلی
کاروان شتر در مسیر رشت
تجهیزات صیادی و گمرکی روس ها در غازیان
کشتی و کرجی ها در غازیان
اتباع روس بر روی یک قایق بخار در انزلی
بر عرشه کشتی اسلام
کشتی تفریحی ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه در آستارا
نامداران قاجار شکارگاه
عضدالسلطان
مشروطه خواهان گیلان
مشروطه خواهان گیلان در قزوین
دارالحکومه رشت پس از…
دکتر حشمت
میرزا کوچک خان
سربازخانه شهر رشت
هتل ایران رشت
نمای بیرونی ساختمان پست و تلگراف رشت
نمای درونی ساختمان پست و تلگراف رشت
سر در باغ سبزه میدان
دایره‌ی حکومتی انزلی
کاخ خوشتاریا
کاخ میدان پشته در انزلی
عمارات دولتی در بندر انزلی
بولوار بندر انزلی
دونمای بحر خزر
بندر پلوی-کشتی ایران
کرجی ها در مرداب انزلی
آب گرم لاهیجان
چای کاری در لاهیجان
چای چینی در لاهیجان
زنان چای چین در لاهیجان
کلبه و شالیزار
خانه روستایی حوالی سفیدرود
میدان شهرداری رشت
پارک سبزه میدان رشت
هتل جلب سیاحان در رشت
گاو مارلیک
چهار منظره از شمال ایران
بندر پهلوی
انزلی شهر سیاحت و تجارت
منظره بولوار تحتانی انزلی
سینما تئاتر شهرداری بندر انزلی
قایق های تفریحی در بندر انزلی
سل لاهیجان

کتابشناسی

در ادامه پاره ای از مقدمه‌ی منتشر شده ی دکتر ناصر فکوهی و مهرداد اسکویی در کتاب “گیلان به روایت کارت پستال های تاریخی”آمده است:

بازگشت به عصر طلایی: تاریخ در قاب کوچک کارت های پستی
ناصر فکوهی
«پیام»ها و انتقال آنها قدمتی به اندازه ی عمر باستانی ترین انسانها دارند؛ صداها و فریادها، بازمانده هایی زیستی هستند که هنوز در جانوران این وظیفه را ایفا میکنند و در میان انسانها نیز صدها هزار سال این وظیفه را انجام دادند. پیامها در ساده ترین شکل و معنی گویای انتقال اطلاعاتی حیاتی بودند. بعدها، نمادها بر گستره ای بزرگی از پدیده های طبیعی و ساختگی، از آتش و دود گرفته، تا نشانه گذاریها و استفاده از رنگ و شکل و تجسم بخشیدن به طبیعت، به انسان ها امکان بیشتری برای ایجاد ارتباط با یکدیگر دادند و رفته رفته و هر چه بیشتر امکان ساختن «اندیشه» را به وجود آوردند، که در معنایی ساختن «خود انسان» نیز بود. و اگر در علم انسان شناسی به گونه ای کنونی انسان، یعنی موجودی که ما هستیم «انسان اندیشمندِ اندیشمند»(homo sapiens sapiens) گفته میشود، این امر صرفاً برای جدا کردن این گونه از گونه های مشابه فیزیولوژیک آن نیست، بلکه اشاره به تغییری اساسی در نظام شناختی و به ویژه زبانشناختی انسان دارد، که خود را بیش از هر چیز در نمادین شدن انسان در اندیشه اش و انسانی شدن نمادها از خلال نظام شناختی انسان تعریف میکند.
از قرن پانزدهم به بعد، تنها در طول سه قرن، دموکراتیزاسیون نوشتار و تصویر به جایی رسید که با ظهور انقلاب صنعتی و سیاسی قرن نوزدهم (واقعه ی دوم) گروههای بزرگ مردم دیگر میتوانستند تنها به صورت منفعلانه از خلال «خواندن» و «دیدن» به یکدیگر پیوند نخورند و صرفاً هویت هایی گنگ و جماعتی به وجود نیاورند. آنها دیگر قادر بودند هر چه بیشتر به سوی نوشتن و ابداع تصویر بروند و هویت های خود را ظرافت بخشیده و شکوفا کنند. هنر جدیدی در راه بود، هنری که با انباشت و گسترش بی پایان نشانه ها، زبان و پدیده های شناختی همراه بود و انقلاب صنعتی هر روز به آن امکانی تازه میداد. انسانها، طبیعت و اشیاء به بازنمودهای خود بدل میشدند، عکس از راه میرسید و میتوانست به صورتی باور نکردنی، حافظه را در ابعادی هرچه در دسترس تر در اختیار همگان بگذارد.
در نمایشگاه سال ۱۹۰۰ در پاریس، و از آن زمان تا بیش از دو تا سه دهه، کارت پستال ها بدل به مهمترین عامل ارتباطی و به گونه ای عامل اندیشیدن مردم شدند. تا زمانی که هنوز تلفن رایج نشده بود، بسیاری از افراد هر روز برای یکدیگر کارت پستال می فرستادند، تا حتی با یکدیگر قرار بگذارند. بعدها، کارت پستال بدل به گونه ای روایتی – تصویری – نوشتاری کوتاه شد، که واقعیت بیرونی را با سوژه ی مشاهده گر و کلیشه ها و تصویر عمومی از آن واقعیت به مجموعه ای نشانه شناختی و تا بی نهایت تفسیر پذیر تبدیل میکرد. و همین بُعد بود که توجه تاریخ شناسان را به خود جلب کرد. دوران طلایی کارت پستال در آغاز قرن بیستم بود، پس از جنگ جهانی دوم محبوبیت کارت پستال به تدریج رو به کاهش رفت و با انقلاب اطلاعاتی ضربه ای سختی خورد. ضربه ای که هرچند نامه را بیشتر از کارت پستال هدف قرار میداد، اما تا مدتها و حتی امروز نیز کارت پستالهای دیجیتالی را جانشین کارت پستالهای قدیمی کرد و به تدریج کارت پستالهای قدیمی تبدیل به اشیاء موزه ای و دارای ارزشی «موزه نگاره ای» شد.
با این وصف دوران جدید، یعنی سالهای دهه ی اول قرن بیست و یکم، بار دیگر خاطره ی سالهای ابتدایی قرن بیستم و عصر طلایی را تجدید کرد.
اما حتی اگر از این جنبه ی نمادین و شگفت انگیز کارت پستال ها بگذریم، جنبه ای تاریخی و بیش از پیش ارزشمند در برابر ما گشوده می شود؛ جنبه ای که کتاب حاضر یکی از نخستین شکل های بروز آن در زبان فارسی است؛ که در سطوح آکادمیک جهان ده ها سال است به صورت جدی مورد توجه قرار گرفته است. این قاب های کوچک و معجزه آسا با زبان اسرارآمیز یا پیش پا افتاده ی خود، با شکل های هنجارمند و ناهنجار خود، با صورت های طبیعی یا کاملاً غیر طبیعی خود هر یک دنیایی از روایت را درون خود دارند و میتوان به دورنشان نقب زد. کارت پستال جهانی را میسازد از بازنمایی های تاریخی که تا بی نهایت امکان تفسیر به ما میدهد. از این رو، باید از نگاه تاریخی به کارت پستال و قرار دادن آن در چارچوب تحقیقات اجتماعی و تاریخی، برای شناخت بهتر پهنه هایی که به آن ارجاع میدهد، و از راه تازه ای که باید به آن اندیشید استقبال کرد، به خصوص در کشورمان (ولو با قدمهای کوتاه) و بنیان گذاران و کوشندگانش را قدر دانست.

اختصاص این مجموعه به گیلان، که در پهنه ی خشک و بیابانی کشور ما به معجزه ی طبیعی میماند، خود میتواند هم در یک خوانش نمادین و هم در یک خوانش واقعی قرار گیرد: نمادین زیرا رویایی بودن این سرزمین ما را به یاد رویای شیرینی می اندازد که کارت پستال ها درهایشان را به رویمان می گشایند، و واقعی از آن رو که شناختن و شناسایی گیلان از دریچه ای جدید، یعنی یک دریچه بصری و ثابت و بی حرکت در قالب عکس، میتواند الگویی باشد که زیبایی را که در جای جای ایران، به گونه ای متفاوت تعریف میشود، برایمان در یکی از چارچوب هایش، یعنی در زیبایی این طبیعت سبز و پر نشاط عرضه کند.
در نهایت، امروز خوشحالم که نخستین مجموعه از کارت پستال هایی که با زحمات بسیار مهرداد گردآوری شده و با کوشش گروهی از پژوهشگران و نویسندگان و هنرمندان، نوشتارهایی تاریخی و پژوهشی برآنها افزوده شده تا تاریخِ بخشی از سرزمین پر بار ما را به ما، به خودمان و به دیگران بشناساند، به مرحله ی انتشار رسیده است و در دستان خوانندگانی قرار می گیرد که می توانند از همان دروازه های طلایی به دنیای شگفت انگیز کارت پستال ها وارد شوند. هر چند هشدارهایم به مهرداد تا حد زیادی برای خوانندگان نیز صادق است.

بازنمود گیلان در ورقه های کوچک پستی
مهرداد اسکویی
کارت پستالی حقارت بار، با ته مایه ای قهوه ای رنگ از هموطنان بلوچ، کنار یک بیابانی در گوشه ای از وطنم… .
این تصویر تمام آن چیزی بود که از ایران، بین سیصد و شصت و پنج کارت پستال از دیگر کشورهای جهان، در کتابی تاریخی _ توصیفی در اروپا به چاپ رسیده بود. پس از دیدن این تصویر، نخستین چیزی که به ذهنم خطور کرد این بود؛ آیا این تمام چیزی است که از ایران یک صدسال پیش در کارت پستال های تصویری به چاپ رسیده است؟ و آیا ایران این گونه باید به جهان معرفی می شد؟
این سئوال ها آرام و قرار ذهنم را گرفت. انگار تعمدی در کار بود تا ایران را آن گونه که لازم می دانستند به جهان معرفی کنند. نه اینکه آن تصویر نشان دهنده بخشی از وضعیت ایران آن دوره نبوده باشد؛ اما مساله این است که همه ی ایران، آنگونه نبود. از این رو کنجکاوی پیرامون بازنمود ایران از طریق تصاویر باعث شد که هزاران کارت پستال را از جای جای جهان جمع آوری کنم. تصاویری از شهرها، ساختمان ها، مناظر طبیعی، چهره ی شاهان و رجال، زندگی روزمره ی مردم، آیین ها، جشن ها و سوگواری ها و همه ی آنچه که کشورم را به وسیله ی کارت پستال بازنمایی می کرد.
تصاویری رنگارنگ و تاثیرگذار؛ بسیار متفاوت از آن چیزی که تک کارت پستال آن کتاب نشانم داده بود. اما جمع آوری تنها هدف و دغدغه ی من نبود. کوشیدم برخی از پژوهشگران جوان علاقه مند به این موضوع را به همکاری دعوت کنم. مشتاقانه و پیگیر گرد هم آمدیم تا بازخوانی تازه ای از تصاویر این کارت های کوچک تاریخی، با نگاه شرقی داشته باشیم.
در اولین گام گیلان را برگزیدم. سرزمین مادری ام و جایی که در آن بزرگ شدم. سئوالی بزرگ در ذهنم شکل گرفت: چرا کارت های پستی از گیلان – که یکی از مهمترین دروازه های ورود مظاهر جدید تمدن به ایران و نیز یکی از مسیرهای مهم ارتباطی بین ایران و غرب به شمار می رفت- ، نسبت به شهرهای بزرگ آن زمان (همچون تهران، تبریز، شیراز، اصفهان و مشهد) آنقدر کم بود؟
بیشتر تصاویر این کارت پستال ها توسط «آنتوانخان سوروگین» عکاس بنام دوره ی قاجار عکاسی شده و بخش قابل توجهی از این آنها در دوره ی سلطنت احمدشاه قاجار تهیه و ارسال شده اند.
امروزه از سوی تاریخ نگاران، انسان شناسان، دین پژوهان، سند شناسان، معماران، سینماگران، طراحان صحنه و لباس، عکاسان، ادیبان و چهره های معتبر علمی و دانشگاهی جهان، نگاهی دوباره به کارت پستال های تاریخی صورت گرفته است و پژوهش های عمیقی پیرامون آن در کشورهایی نظیر فرانسه، روسیه، انگلستان، هلند، لهستان، آلمان، آمریکا، ایتالیا، چین و ژاپن انجام شده، که نتیجه ی آن به صورت کتاب هایی برای معرفی ویژگی های اجتماعی، فرهنگی و تاریخی آن کشورها در کارت پستال های مربوط به خود، به چاپ رسیده است. در ایران نیز سعی ما به عنوان یک گروه پژوهشی بر این بوده تا پژوهش هایی پیرامون کارت پستال های تاریخی در کشورمان را آغاز کنیم و خوشحالیم که امروز نخستین نمونه از آن را آماده ی انتشار کرده ایم.
اینک تعدادی کارت پستال با موضوع گیلان پیش روی شماست. تصاویر، مُهرها و پیام های حک شده بر هر یک از آن، لحظه ای از زندگی نیاکانمان را در خود متوقف ساخته است. لحظه ای از تاریخ که به گستردگی یک قرن است! داستانی از کلمات و تصاویر.
براساس آنچه که در جست وجو هایمان به دست آمد، به این نتیجه رسیدیم که نه تنها با کارت های یافته شده می توان یک کتاب پیرامون گیلان منتشر کرد، بلکه می توان مجموعه های متنوع تر و غنی تری تدارک دید که امیدواریم در آینده بتوانیم به این هدف برسیم

  • نویسنده : اپراتور
  • تاریخ انتشار : ۱۱-۲۸-۹۳
  • دیدگاه‌ها خاموش

“عکاسی” نوشتۀ میرزا محمد کاظم ابن احمد محلاتی، دستنوشت سال ۱۲۹۳ هـ.ق

میرزا محمد کاظم فرزند میرزا احمد محلاتی از شاگردان دورۀ اول دارالفنون و جزو نخستین دسته از محصلانی بود که به اروپا فرستاده شدند. او از شاگردان رشتۀ علوم و حکمت طبیعی و داروسازی و از شاگردان ممتاز بود.

میرزا کاظم در اروپا به تکمیل معلومات خود پرداخته در فیزیک و شیمی متبحّر شد و مدتی هم در مدرسۀ “روآن” (Rouen) به تحصیل گیاه شناسی پرداخت و درین رشته به دریافت نشان درجۀ عالی موفق گردید.

پس از بازگشت از اروپا، در دارالفنون به معلمی داروسازی، ریاضی، فیزیک، شیمی و تجزیۀ معادن منصوب شد و نزدیک به چهل سال در این مدرسه به تدریس و تعلیم خدمت نمود و کتابهای گوناگون به زبان فارسی ترجمه و تألیف کرد.

کتاب حاضر که بصورت دستنوشت در کتابخانه مجلس شورای اسلامی با شمارۀ: ۵۸۵۱/۴ نگهداری میشود، صفحۀ ۱۲۳ تا ۲۶۵ به مطالبی دربارۀ عکاسی اختصاص دارد و مطابق با صفحۀ آغاز کتاب: « … مشتمل است بر یک مقدمه و سه باب و خاتمه… باب اول در اشیاء و اجزاء جوهریات است مستعمل در عکاسی و طرز ساختن و محل استعمالات آنها… باب دوم در عکاسی… باب سوم در اعمال مختلفۀ عکاسان… و خاتمه در عمل آبی کارلیان صاحب فرانسوی که اکنون معلّم درس زبان فرانسه مدرسۀ دارالفنون است و مدتی مشغول عکاسی بوده است.»

جهت دانلود اصل دستنویس کتاب در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی لطفاَ اینجا را کلیک کنید!

       تاریخ ۵ خردادماه ۱۳۹۳ با حضور آقایان علیرضا شلویری، بابک روح الامینی و مهرداد اسکویی از اعضای کمیته کارت پستال های تاریخیِ انجمن مجموعه داران ایران،  درباره چند و چون انتشار نخستین منبع جامع درباره تاریخچه‌ی نشر و رواج کارت پستال های مصور در دوران قاجار و پهلوی اول تصمیماتی اتخاذ شد. در این نشست مقرر شد برمبنای پژوهش‌ها و اسناد نویافته‌ی این گروه پژوهشی، مجلداتی به انتشار برسد و در آینده‌ی نزدیک در اختیار پژوهشگران  و علاقه مندان حوزه‌ی مطالعات تصویری-تاریخی قرار بگیرد.

نشست علمی پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی امروز چهارم خرداد ۱۳۹۳ در موزه عکسخانه شهر همزمان با نمایشگاه “پیشه ها و حرف در ایران عهد قاجار به روایت کارت پستال های تاریخی” به کوشش مهرداد اسکویی برگزار گردید.

در این نشست از آقایان مهندس منوچهر لطفی، رییس انجمن مجموعه داران ایران،  بابت تاسیس کمیته های عکس های تاریخی و کارت پستال های تاریخی و دکتر بابک روح الامینی، پژوهشگر کارت پستال های تاریخی، بابت فعالیت در امر پژوهش و مطالعه کارت پستال های تاریخی تقدیر گردید.

سخنرانان این نشست علمی آقایان دکتر طلوعی، دکتر بهزادی و دکتر محیط طباطبایی بودند.

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی پیرامون مشاغل عصر قاجار در کارت پستال های تاریخی

نشست پژوهشی آموزشی کارت پستال های تاریخی در تاریخ یکشنبه ۴ خرداد ۱۳۹۳ ساعت ۱۶ در موزه عکسخانه شهر برگزار خواهد شد.

در این نشست که با حضور پژوهشگران و صاحب نظران برجسته در زمینه کارت پستال های تاریخی برگزار می شود از آقایان مهندس منوچهر لطفی و دکتر بابک روح الامینی، دو تن از فعالان در زمینه مجموعه داری و پژوهش کارت پستال، تقدیر خواهد شد.

ورود برای علاقمندان آزاد است

نمایشگاه پیشه ها و حرف در ایران عهد قاجار به روایت کارت پستال های تاریخی

به کوشش مهرداد اسکویی

زمان: ۲۸ اردیبهشت الی ۱۶ خرداد ۱۳۹۳

مکان: میدان هفت تیر – خیابان بهار شیراز – میدان بهار شیراز – موزه عکسخانه شهر

مراسم افتتاحیه نمایشگاه روز یکشنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۳ همزمان با روز جهانی موزه ساعت ۱۶ در موزه عکسخانه شهر برگزار می شود

از تمام علاقمندان جهت حضور در مراسم افتتاحیه دعوت به عمل می آید

مراسم رونمایی از  کتاب “حتماً عکس دیگری هم هست”

مراسم رونمایی از  کتاب “حتماً عکس دیگری هم هست” به کوشش مهرداد اسکویی با حضور جمعی از نویسندگان آن مجموعه در کتابفروشی داستان در تاریخ بیستم دی ماه ۱۳۹۲ برگزار گردید.

این کتاب شامل ۶۶ کارت پستال از ۶۶ نویسنده جهانی است که هر یک توسط فرهنگ دوستی ایرانی توصیفی بر آن شده است.

کتاب مذکور توسط نشر حرفه هنرمند به چاپ رسیده است.

رونمایی از کتاب "حتما عکس دیگری هم هست" به کوشش مهرداد اسکویی

رونمایی از کتاب "حتما عکس دیگری هم هست" به کوشش مهرداد اسکویی

رونمایی از کتاب "حتما عکس دیگری هم هست" به کوشش مهرداد اسکویی

بیوگرافی اعضای کمیته کارت پستال های تاریخی

انجمن مجموعه داران ایران

بابک روح الامینی

سید بابک روح الامینی

متولد : استان خراسان رضوی،شهرستان سبزوار تاریخ تولد ۰۱/۰۷/۱۳۶۰

سوابق تحصیلی و علمی

کارشناسی رشته : تاریخ ، دانشگاه :     دانشگاه تهران

 

تاریخ شروع ۱۳۷۹ تاریخ اتمام ۱۳۸۳

کارشناسی ارشد : رشته : تاریخ ایران اسلامی مطالعات خلیج فارس دانشگاه تهران  تاریخ شروع ۱۳۸۴ تاریخ اتمام ۱۳۸۷

موضوع رساله :

سیاستهای ایران در خلیج‌فارس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷

دکتری : تاریخ ایران اسلامی  دانشگاه محل تحصیل : دانشگاه تربیت مدرس  تاریخ شروع ۱۳۸۸ تا کنون

موضوع رساله :

فرایند تحول جرم و مجازات در دوره قاجاریه و علل و عوامل موثر بر آن ( ۱۲۱۰-۱۳۲۴ )   

حوزه پژوهشی

  • تاریخ اجتماعی ایران در دوره قاجاریه
  • پژوهش پیرامون تاریخ تصویری ایران با تکیه بر عکس­ها و کارت پستال­های تاریخی ( از سال ۱۳۸۹ به طور مستمر و پیوسته با همکاری با مرکز میراث تصویری به مدیریت مهرداد اسکویی در این زمینه به پژوهش پرداخته ام که حاصل آن تألیف کتبی پژوهشی مختلف می­باشد

 ———————————————————————————————–

سام شمس آبادی

آقای سام شمس آبادی متولد سال ۱۳۵۸ در شهر زندربورگ – دانمارک‌. از سنّ ۹ سالگی وارد عرصه دنیای فیلاتلیک شد. مجموعه دار تمبر، پاکت نامه و پست کارت و اسناد قدیمی‌ هر چیزی که مربوط به دنیای پست و تلگراف شود. در سنّ ۲۰ سالگی برای ادامه تحصیلات وارد شهر بروکسل بلژیک شد.

 متخصص پست کارت‌های ایرانی‌ و  پژوهشگر و محقق  در مورد پستال هیستوری ایران .با آغازی دوباره از سال ۲۰۰۲ بطور حرفه‌ای پست کارت‌های تصویری ایران را جمع آوری می‌کند. 

عضو   Belgian Philatelic Study Circle

عضو ثابت انجمن تمبر ایران و ایرانیان فیلاتلیک.

برگزار کننده چندین نمایشگاه بین‌المللی فیلاتلیک در پاریس و بروکسل.

بنیانگذار آریا فیلاتلیک (ARYA Philatelic) در سال ۲۰۰۷ میلادی.

مجموعه ایشان شامل دوره قاجار و پهلوی اول می‌باشد.

 ———————————————————————————————–

مهرداد اسکویی

مهرداد اسکویی متولد ۱۳۴۸ تهران، مستند ساز، عکاس و پژوهشگر اسناد تصویری ایران و فارغ‌التحصیل کارگردانی سینما است. او تحصیلاتش را در دانشکده سینما و تئاتر دانشگاه هنر کامل کرد. وی جزو هیئت موسس «موسسه انسان شناسی و فرهنگ» و مشاور ارشد دو گروه فیلم مستند و عکس مستند در این سایت است. همچنین وی جایزه چهره فرهنگی سال جهان را به انتخاب نهاد فرهنگی Prince Claus هلند در سال ۲۰۱۰ را به خود اختصاص داد. در حال حاضر وی رییس کمیته کارت پستال های تاریخی انجمن مجموعه داران ایران و مدیر مرکز پژوهشی میراث تصویری نیز می باشد.

.

در زمینه مجموعه داری وی از سال ۱۳۸۴ به صورت جدی و حرفه ای به جمع آوری شیشه های عکاسی، عکس های تاریخی و کارت پستال های تاریخی با موضوع ایران و جهان اسلام مشغول است. تاکنون چندین نمایشگاه کارت پستال های تاریخی برگزار نموده و نیز با همکاری پژوهشگران و نویسندگان نخبه ایرانی با موضوع کارت پستال های تاریخی چندین کتاب منتشر نموده و یا در دست انتشار دارد. مچموعه کارت پستال های وی شامل کارت پستال های قاجاریه، پهلوی اول، پهلوی دوم و جمهوری اسلامی می باشد.

 ———————————————————————————————–

ناصرالدین حسن زاده

آقای ناصرالدین حسن زاده متولد سال ۱۳۳۶ در شهر تبریز٫ وی در حدود ۲۵ سال سابقه مجموعه داری اسناد تاریخی ایران دارد و تاکنون چندین نمایشگاه اسناد تاریخی و کارت پستال در تهران و بعضی از شهرستان ها برگزار نموده است. مجموعه کارت پستال های وی شامل کارت پستال های قاجاریه و پهلوی اول می باشد

———————————————————————————————–

کامران نجف زاده

آقای کامران نجف زاده متولد سال ۱۳۴۷ در شهر تهران دارای مدرک تحصیلی لیسانس در رشته پرستاری. وی شانزده سال است که به جمع آوری عکس های قدیمی و کارت پستال مشغول می باشد و تاکنون چندین نمایشگاه عکس های قدیمی و کارت پستال در تهران برگزار نموده است. مجموعه کارت پستال های وی شامل کارت پستال های قاجاریه و پهلوی اول می باشد

———————————————————————————————–

آرمین شهریاری

آقای آرمین شهریاری متولد سال ۱۳۴۳ در شهر کرمان. سابقه مجموعه داری وی به ۳۰ سال پیش برمی گردد که با جمع آوری کارت پستال های خارجی شروع شد و بعدتر در زمینه های دیگر از جمله تابلوهای نقاشی ادامه یافت. مجموعه کارت پستال های ایرنی وی در بر گیرنده دوره های قاجاریه، پهلوی اول و پهلوی دوم است و مجموعه کارت پستال های خارجی وی کارت های اوایل قرن بیستم را شامل می شود.

جلسه کمیته کارت پستال در تاریخ ۹۲/۰۷/۲۲

اسامی افراد به ترتیب از راست به چپ: آقایان دکتر بابک روح الامینی – آرمین شهریاری – منوچهر لطفی – سام شمس آبادی – مهرداد اسکویی – ناصرالدین حسن زاده

اسامی افراد به ترتیب از راست به چپ: آقایان دکتر بابک روح الامینی – آرمین شهریاری – منوچهر لطفی – سام شمس آبادی – سپهر لطفی – ناصرالدین حسن

مژگان طریقی

دوران پرفرازنشیب تاریخ ایران ، به خصوص دردوران قاجارو وقایع مهم سیاسی و اجتماعی مشروطه، همواره ازنگاه هنرمندان و تاریخ نویسان ازاهمیت خاصی برخوردار بوده، چرا که با ورود هنر عکاسی و تغییروتحولات فرهنگی و اجتماعی، به صورت یک رنسانس درآمده است  .

بعد از پیشرفت عکاسی درایران وچاپ اولین کارت پستال ها در سال ۱۸۶۹ در اطریش و فرانسه و از سال ۱۸۷۷ تهیه کارت پستال در ایران نیز به صورت محدود  و خصوصی رایج شد.

کارت پستال ها درواقع ورقه های مقوایی بودند برای ارسال پیام و یا نوشته ای کوتاه به دوستان و نزدیکان که بعدها این ورقه مقوایی به صورت مصور درآمده و تمبرهای مصوری روی آن چسبانده می شد .

مسلماً کارت پستال در ایران نیز مقارن با دوران رواج مراسلات پستی درخارج است. به خصوص کارت پستال هایی در دست است که ایرانیان مقیم درخارج ازکشور برای دوستان و نزدیکان خود از اروپا به ایران ارسال می کردند .

از سال ۱۲۵۶ ه.ق کارت پستال هایی با نوشته فرانسوی به نام ایران وعلامت شیروخورشید با زمینه ای به  رنگ های سفید، کرم، نخودی، زرد، خاکستری و قرمز گلی وجود دارد .( نوین فرح بخش ،۷،۱۳۸۱)

آن چه که درموردکارت پستال ها حائز اهمیت است موضوع آنها است. نوع موضوعات نه تنها از نظر تنوع، ذوق و سلیقه و پسند مردم آن عصر مورد توجه بوده و احساسات مردمان آن دوره را نسبت به بعضی از شخصیت های تاریخی، رجال روزگار خود داشته و حکایت از بطن اجتماع درگیر آن ایام دارد .

موضوع این مقاله با توجه به بررسی کارت پستال های باقی مانده از دوره قاجار به جای ثبت مناظر زیبا و تصاویر تزئینی، رسالتی مهم تر را داشته اند و نمایش تاریخ و سندیت داشتن آن بیشتر مورد توجه است. مسلماٌ چاپ کارت پستال هایی ازرجال قاجار ومشروطیت یا روحانیون چندان غیر معمول نبوده  چرا که در اروپا نیزکارت پستال هایی از شخصیت های برجسته در

دست است . اما ویژگی وقایع ثبت شده آن چنان که در ایران است درهیچ جا به چشم نمی خورد زیرا درآن دوران حتی وقایع نابهنجار اجتماعی و سیاسی نیز به صورت کارت پستال درآمده

است. برای نمونه «سربریده کلنل پسیان » و یا موضوعاتی از قبیل فلک کردن، شکنجه، اعدام اشرار و یا اعدام شخصیت های مهم مشروطه …

بعد ازپایان این دوره ، عکاسی از ابنیه و آثار باستانی ، فعالیت های عمرانی مانند شهرسازی ، ساختن راه و  راه آهن ، حفاری باستان شناسان و ایران شناسان غربی در ایران رایج شد.موضوعاتی که درهیچ دوره ی دیگری دیده نشده و تقریباٌ در اوایل دوره پهلوی کارت پستال های صرفاٌ تزئینی و تنها برای تبریکات رایج استفاده می شده است .

در این مقاله سعی می شود با توجه به مدارک و اسناد موجود به بررسی موضوع ومقایسه کارت پستال های دوره قاجار و تحلیل نوع نگرش و نگاه جامعه به لحاظ  اجتماعی وسیاسی وتقابل با هنر عکاسی و تغییرناگهانی عکاسی از حالت آتلیه ای درباری به عکاسی اجتماعی پرداخته شود .

روش تحقیق:

با توجه به موضوع تحقیق که مبتنی بر بررسی کارت پستال های دوران قاجار می باشد، روش تحقیق تاریخی و توصیفی می باشد زیرا که کارت پستال های مورد اشاره، سند تصویری قدیمی به شمار می روند که امروزه در ابعاد مختلف اجتماعی، هنری، فرهنگی، مردم شناسی و … قابل تأمل و بررسی می باشند . با مطالعه موردی در کارت پستال ها برخی نکات ارزشمندی به دست می آید که برای علاقمندان به این موضوع حائز اهمیت و جالب توجه می باشد  و نیز یک تحقیق کاربردی به حساب می آید زیرا نه تنها می تواند مورد استفاده علاقمندان ومحققان عکس وکارت پستال تاریخی باشد، بلکه درامرموزه ای که ثبت دقیق اثر و تکمیل اطلاعات مدنظر است ، شناخت اثر بسیارمهم و ارزشمند است و می تواند زیربنای تحقیقات وسیع تری قرار گیردکه مبتنی برمطالعات دیداری ازطریق دیدن و تجزیه و تحلیل تصویر براساس مطالعات کتابخانه ای و کارشناسی می باشد وگاه ازطریق روش شنیداری که همان روش سنتی شفاهی گردآوری اطلاعات می باشد. از جمله چگونگی آداب و رسوم و اتفاقات روزمره که به صورت یک سند تصویری زنده و گویا ازآن جریانات به شکل کارت پستال به ما رسیده است و با شناخت صحیح این اسناد تاریخی متوجه خواهیم شد که تنها به نسل ما تعلق ندارد بلکه متعلق به نسل های آینده و همه مردم است.

محدودیت ها:

با توجه به موضوع انتخاب شده ، اصلی ترین محدودیت درنگارش این مقاله دردست نداشتن کامل کارت پستال های قاجار است و قطعاً این یک محدودیت کلی خواهد بودزیرا هنوز عکس ها

و تصاویری هستند که یا در انبارخانه ای بوده و هنوز کسی به سراغ آن نرفته و یا این اسناد ارزشمند در دست کسانی است که گاه از اهمیت آن بی اطلاع هستند و یا دراختیارافرادی است که تنها به جمع آوری آنها پرداخته اند و … پرواضح است که تنها تعداد کمی ازاین اسناد درموزه ها قراردارد و این یک محدودیت کلی درامرمطالعه و تحقیق می باشد زیرا آمار واطلاعات کامل دراختیار نیست.

در طول تاریخ عکاسی نیز موضوع کارت پستال تنها یک پدیده تصویری با نوشته های خاص آن کارت پستال بوده که کمتر مورد بررسی محققین دراین زمینه قرارگرفته است که موجب شده خدمات تحقیقاتی درباره کارت پستال های تاریخی از قبیل دسترسی به کتب، مجلات، آمار، بانک های اطلاعاتی و … ممکن نباشد.

پیشینه پ‍‍ژوهش:

پژوهش با موضوع کارت پستال های تاریخی به صورت تخصصی تاکنون در نشریه یا کتابی تحقیق یا چاپ نگردیده است . تنها اشاراتی کوتاه در نشریات ذیل مشاهده گردیده:

مجله عکس شماره ۱۹۰

فصلنامه حرفه هنرمند شماره ۱۳

تاریخ اجتماعی تهران جلد ۴

تاریخ پست و تلگراف و تلفن در ایران

کارت پستال های قاجار اسناد زنده ای از شرایط اجتماعی و سیاسی روز

از ابتدای پیدایش صنعت عکاسی تا امروز،عکس سند زنده ای از شرایط سیاسی ، اجتماعی، فرهنگی و عامل مطمئنی در جهت رساندن پیام تاریخ به نسل های معاصر بوده است و به همین دلیل، اسنادی مانند تمبر و کارت پستال ،به تنهایی ،رساننده، پیام های مختلف اجتماعی به شمار می آیند و حاوی اطلاعاتی هستند که بیننده به سهولت به آنها دسترسی می یابد.

 عکاسی  پس از اختراع در نیمه قرن نوزدهم  به دلیل جذابیت های موجود در آن، خیلی زود گسترش یافته و به شیوه ای برای نمایش ، به تصویر کشیدن و ثبت  دنیای ناشناخته پیرامون  در

آمده و به عنوان یک  پدیده ی نو ظهور و جذاب، حضور خود را در اقصی نقاط جهان گسترش داد و بعد از گذشت زمان کوتاهی  درحدود  سه سال به ایران رسید .

ناصرالدین شاه چهارمین پادشاه قاجار که دارای طبعی هنرمندانه بود و به همه هنرها علاقمند بود مروج عکاسی درایران شد. وی با توجه به علاقه فراوانی که به نقاشی و عکاسی داشت و بی بهره نبودن از ذوق هنری تبدیل به مشوقی برای اولین عکاسان ایرانی گردید و بی تردید با حمایت های او این پدیده نو پای قرن نوزدهم در ایران شناخته  و به کارگرفته شد .

با توجه به اهمیت خاص دوران قاجارو وقایع مهم سیاسی و اجتماعی مشروطه ، برای هنرمندان وتاریخ نویسان ،این دوره ی تاریخی بارها مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است و به نظر می رسد،   با ورود عکاسی به ایران ، وثبت تغییر و تحولات فرهنگی و اجتماعی این دوره ،توسط دوربین های عکاسی،نوعی رنسانس فرهنگی رخ داده است.

اماآیا می توان با توجه به همه گیر شدن چند عکس  دردوران قاجار ،   استفاده از عکس به عنوان یک رسانه ی ملی   ، تاییدنمود؟برای پرداختن به مقوله ابتدا به تعریف و تاریخ کارت پستال  و رسانه  می پردازیم :

  •         تعریف کارت پستال ،

 در لغت نامه ی دهخدا چنین آمده است :

“کارت پستال ماءخوذ از اصطلاح فرانسه  ی آن ، به ورقه ی پستی یا برگ مقوایی گفته می شود که روی آم چیزی نویسند و به مقصد فرستند ..”

در فرهنگ لاروس نیز آمده که :

“کارت پستال کارتی است که یک طرف آن موضوع ارسال و طرف دیگر آن مصور است . ..”

تاریخ کوتاهی از کارت پستال در جهان

از زمان ایجاد پست ، کارت هایی با پیام های پراکنده توسط افراد مختلف ارسال می شد که از اولین خدمات پستی بود . اولین کارت پستال تصویری شناخته شده ، کارتی است که ، در لندن در سال ۱۸۴۰ توسط تئودور هوک ، با دست طراحی و نقاشی شده بود . احتمالا ایجاد این کارت ، به عنوان یک شوخی با خدمات پستی ارسال شده ، بود که تصویر کاریکاتوری از کارگران در اداره پست بود . در آمریکا ، در دسامبر ۱۸۴۸ ، یک عکس و یا سهام کارت خالی که کارت تبلیغاتی برای نرخ نامه بود چاپ شد .

اولین کارت تجاری تولید شده در سال ۱۸۶۱ توسط جان . پی. چارلتون در فیلادلفیا ، بود که به اختراع یک کارت پستی ، کارت پستال های کامل ، با تزئین ، به نام ” کارت پستال لیپمن Lipman” بود. از این کارت ها تا به حال هیچ تصویری پیدا نشده است . اولین کارت پستال آمریکایی در سال ۱۸۷۳ توسط کارخانه پاکت مورگان اسپرینگفیلد، ماساچوست است .

بعد ها در سال ۱۸۷۳ ، جان کرسول [۱]پست ، اولین پیش مهر ” کارت پستال پنی ” را معرفی کرد

این کارت پستال ها تصویر اولین نمایشگاه صنعتی بین ایالتی است که در شیکاگو برگزار شد . در واقع کارت پستال برای این ساخته شد که مردم به دنبال راه ساده تری برای ارسال یادداشت بودند . اولین کارت پستال چاپ شده به عنوان سوغات در ایالات متحده ، در سال ۱۸۹۳ برای تبلیغ نمایشگاه جهانی کلمبیا در شیکاگو بوجود آمد .

اولین کارت پستال های بدون تصویر در بریتانیا ،‌توسط اداره پست صادر شد ،‌و با یک تمبر چاپ شده به عنوان بخشی از طراحی ، که در قیمت خرید گنجانده شده بود .

اولین کارت پستال چاپ شده با تصویر ، در یک طرف ، در فرانسه در سال ۱۸۷۰ در کمپ کولین توسط لئون بسناردیو[۲] ایجاد شده است . کولین ، در یک اردوگاه آموزشی برای سربازان در جنگ فرانسه و پروس ، طراحی چاپ سنگی [۳] تصاویر حاوی انبوهی از سمبل های تسلیحاتی در هر دو طرف آن و کتیبه از اردوگاه جنگ در سال ۱۸۷۰ اردوگاه به عنوان سوغات از دفاع ملی. بریتنی ارتش ایجاد کرد. در حالی ک این مطمئنا اولین کارت پستال تصویری شناخته شده است .[۴]

در سال بعد اولین کارت پستال شناخته شده مارت پستالی است که به عنوان سوغات عمل از وین فرستاده شد . کارت تبلیغاتی،‌برای اولین بار در سال ۱۸۷۲ در بریتانیا ظاهر شد و اولین کارت آلمانی در سال ۱۸۷۴ پدید آمد . کارت با نشان دادن تعدادی تصاویر در طول ۱۸۸۰ افزایش یافت . عکس از برج ایفل تازه ساخته شده ،  در سال ۱۸۸۹، ۱۸۹۰ به انگیزه ای برای ارسال کارت پستال ، تبدیل شد که منجر به پیدایش به اصطلاح ” عصر طلائی ” در کارت پستال های تصویری در سال های پس از اواسط ۱۸۹۰ شد .

در ابتدا استفاده کنندگان از کارت پستال اجازه نداشتند چیزی به متن اضافه کنند سپس خبرنگاران توانستند آدرس خود را بنویسند و عاقبت در سال ۱۹۰۷ مردم اجازه ی نوشتن در پشت آن را پیدا کردند .

در پشت این کارتها دو بخش بود ،‌بخش چپ که برای نوشتن پیام بود که می شد در آن بخش آدرس نوشت و به این ترتیب عصر طلائی در کارت پستال های آمریکایی،‌از سال ۱۹۱۵ ، زمانی که جنگ جهانی اول مانع واردات کارت های خوب چاپ آلمان شده بود ،‌آغاز شد .

اما تا سال ۱۹۸۰-۱۹۷۰ که گونه ای از کارت پستال های طنز شایع شد که روی آن مطالب ی می نوشتند استفاده ای به عنوان مسائل اجتماعی نشده بود . انواع مختلف کارتپستال های توپو گرافی اصطلاح مورد استفاده برای توصیف کارت پستا لهایی که نشان دهنده ی صحنه های خیابانی و نمایش عمومی است . تا کارت پستال های تبلیغاتی و مد ، کارت پستال های حاوی شعر برای اشاعه شعر و منظر و غیره ، رایج شد . اولین کارت پستالی که عکس یک مسجد را نشان می دهد ، مربوط به سال ۱۹۰۰ میلادی است و توسط دولت عثمانی به چاپ رسید .

در این جا ابتدا به شرح کوتاهی از رسانه می پردازیم:

“..رسانه یا Media به معنی ‘ رساندن’ است.

انسان و حیوان توسط برخی از اعضای وجودی خود قادرند تا تغییرات محیط اطراف خود را متوجه شود و سپس تصمیم لازم را بگیرند که این اعضاء عبارتند از چشم، بینی، گوش، دماغ، پوست به هر یک از این اعضاء ‘ رسانه’ یا Media میگویند.

هر ابزاری که موجب تغییر در اعضای چشم، بینی، گوش، دماغ، پوست انسان یا حیوان گردد ‘ابزار رسانه’ شناخته می شود.برخی از ابزارهای رسانه را می‌توان بصورت زیر نام برد:  عکس ، تلویزیون ، اینترنت ، رادیو ، کتاب ، روزنامه ،‌سینما و فیلم .

یادآوری می‌شود طبق تحقیقات انجام گرفته انسان یا حیوان ۹۰ در صد تغییرات محیط اطراف خود را توسط دو عضو ‘ چشم’ و ‘ گوش’ متوجه میگردند…”[۵] پیش از تعریف «رسانه» و بیان ویژگی های آن، باید توجه داشت “ارتباط نه تنها یکی از عناصر مهم و اساسی زندگی گروهی انسان است، بلکه سنگ بنای جامعه و هسته اصلی تشکیل ساختمان اجتماعی است; چه اینکه بدون ارتباط، هرگز فرهنگ پدیدار نمی گشت و بدون فرهنگ، جامعه لباس وجود بر تن نمی کرد. از این رو، در نظام های اجتماعی کوچک و بزرگ همانند خانواده، اجتماعات روستایی، شهری، کشوری و بین المللی، ارتباط در انتقال دانش ها و مهارت ها و نگرش و باورها و ارزش ها، نقش

برجسته داشته است و می تواند به شکل گیری و تغییر شناخت ها، عقاید، ارزش ها و رفتار انسان منجر گردد. به همین دلیل، ارتباط به عنوان یکی از ابزارهای اصلی تغییرات اجتماعی و سیاسی مطرح است. روشن است که ارتباط خود به خود صورت نمی گیرد، بلکه نیاز به ابزار است. رسانه را ابزار ارتباط دانسته اند و در تعریف آن چنین گفته اند: «رسانه وسیله ای است که فرستنده به کمک آن معنا و مفهوم موردنظر خود (پیام) را به گیرنده منتقل می کند. به عبارت دیگر، رسانه، وسیله حامل پیام از فرستنده به گیرنده است. کتاب، روزنامه، مجلّه، عکس، فیلم، نوار صوتی و تصویری، رادیو، تلویزیون..” [۶]ماهواره و… نمونه هایی از رسانه هستند.

ورود و اشاعه کارت پستال در ایران

در هیچ یک از منابع موجود، اطلاع دقیقی از زمان  ورود و اسامی اولین منتشر کنندگان  کارت پستال در ایران ،وجود ندارد. اما مسلما رواج کارت پستال های ایرانی مقارن با دوران اوج این گونه مراسلات در خارج از کشور  است .آشنایی مردم ایران با کارت پستال در نیمه قرن سیزدهم قمری آغاز شد . ورود کارت پستال  در ایران توسط ایرانیانی که به خارج سفر میکردند و برخی رجال و سلاطین قاجار بود که در مراسلات و نامه نگاری با ایران و یا در هنگام سفر از کارت پستال استفاده می کردند . بعد از پیشرفت عکاسی در ایران و چاپ اولین کارت   ، از سال ۱۸۷۷ در ایران نیز استفاده از کارت پستال بصورت محدود و خصوصی رایج  شد

پس از سفر دوم مظفرالدین شاه به پاریس و آشنایی وی با کارت پستال های عکس دار و دستور او ، استفاده از کارت پستال درایران رواج پیدا کرد . او مجموعه ای بی نظیر از کارت پستال ها را با خود به ایران آورد که هم اکنون در کاخ گلستان نگهداری می شود .

پس ازگذراز دوره ناصرالدین شاه وعکاسی درباری، آغاز جنبش مشروطه، جرقه جدیدی برای تغییر هنر عکاسی به شمار می آمد.

دردوره مشروطه با توجه به اینکه از نظر فنی چاپ عکس درروزنامه ها ممکن نبود ،  عکس ها در دست مردم گردش می کرد و به غیرازعکس های یادگاری که کمابیش درمیان طبقه مرفه شهر نشین رایج بود ، مردم عکس انقلابیون مانند میرزاکوچک خان ودیگر مبارزین را  خریداری می کردند.

در کتاب گنجینه عکس ایران تألیف زنده یاد دکتر ایرج افشاربه نقل از خاطرات حاجی سیاح این چنین آمده است : “نایب عبدالله آمد و گفت حاضر باش. شاه امر کرده عکاس آمده عکست را بردارد. گفتم حاضرم چون رسم ناصرالدین شاه این است که هر کس را می کشد اول عکس او  را برمی دارند.”

شاید ،بسیاری ازاین عکس ها برای تحریک احساسات عمومی به صورت کارت پستال چاپ و در بین مردم پخش    می شد.

پس از پیدا شدن تدریجی حدود ۶۰ کارت پستال مربوط به دوره ی مشروطه با مضمون اعدام مبارزین دوران مشروطیت ، طرق شکنجه و آدرس های متنوعی که رو و یا پشت آن نوشته شده بود این ذهنیت پیش آمد که در این دوران ، کارت پستال تنها در وجه مراسلاتی خود عمل نکرده و فرستندگان و مخاطبین آنها در رد و بدل اطلاعاتی ویژه در ارتباط با شرایط اجتماعی بوده و نمونه های یافت شده می تواند بخشی از این اطلاع رسانی جمعی باشد ،  بااینکه هنوز تیراژ آنها مشخص نیست .

از  مؤسساتی که درزمینه نشر کارت پستال در ایران فعال بوده اند؛ می توان به  سرای امیر _ حجره آقا سیدعبدالرحیم کاشانی  ( از فعالین  مشروطه)،  تیمچه آموسی جواهری -مغازه نو بهار _ لاله زار؛ مغازه گلستان _ خیابان لاله زار؛_ شرکت سیدعباس کاشانی و برادران اشاره داشت . ( صافی،۱۳۶۸ ،۱۷)

با تغییر سلطنت ، کارتپستال های جدید روی مقوای زرد کمرنگ در چاپخانه آنسخدی و پسران هارلم هلند [۷] چاپ شدند . کارت ها در صفحات ۲۰ عددی یا ۱۰ عددهمراه کارت جواب قبول در یک رنگ ، اندازه کارت ۹۳x140-136 میلی متر. نوشته فارسی روی کارت جواب قبول متفاوت و کلمه RESPONSE” روی آن دیده می شود ( نوین فرح بخش -۱۳۸۱ -۱۷)

در سال ۱۲۸۲ قمری ۱۹۰۳ میلادی کارت پستال های عکس دار با تصاویر مختلف در چاپخانه آنسخدی و پسران هارلم هلند در صفحات ۳۲- ۶۴ عددی در چهار رنگ ع سیاه ، سبز ، آبی و قرمز قهوهای به چاپ رسید . هر کارت دارای حاشیه خاکستری می باشد. ( نوین فرح بخش -۱۳۸۱ -۲۷)

  •         سبک کار در کارت پستال های نقاشی این دوره

گاهی   ازکارت پستال های نقاشی شده استفاده می شد. اندازه این کارت ها ۱۵×۱۰ سانتی متر بوده و اکثراٌدر کشورهای اروپایی چاپ  شده است و گاهی برای جذابیت بیشتر بصری از ترکیب  چند  عکس  و نقاشی  استفاده می شده که کلاژ گفته می شود و در برخی از موارد عکس های ترکیب شده را رنگ    می کردند، تا شاید، بیشتر بتوانند مردم را  از نظر بصری جذب کنند.  برای تهیه هر کدام از عکس ها زمان زیادی وقت گذاشته می شده و هر کدام  از آنها حاوی پیامی

است. از مجموعه ی حدود ۲۶ تایی   کارت پستال های نقاشی شده مربوط به    شکنجه در دوره مشروطه  است ،(کارت پستال۲ و۳).با توجه به ساده بودن نقاشی ها،   پرداخت کمتر به جزئیات ،نداشتن عمق در تصویر ، برای  چهره  ی محکومین و جلادان ،می توان تلفیقس ازنقاشی  مینیاتور و گرافیک ابتدایی (با توجه به این که سفر های غربی)  را در آن مشاهده نمود .

اولین کارت پستال ها با تمبر ناصرالدین شاه با قیمت ۲ شاهی و نصفه یکشاهی الصاق شده و در معرض فروش گذارده شد.( نوین فرح بخش -۱۳۸۱-۷)

کارت پستال های موجودکارت های ارسالی ایرانیان مقیم خارج از کشور برای دوستان و نزدیکان خود می باشد.دلیل اهمیت کارت پستال های مشاهده شده در این مقاله به لحاظ  احساسات مردم نسبت به بعضی از شخصیت های تاریخی و رجال روزگارخود است مانند کارت پستال های مرتبط با رجال دوره مشروطیت یا روحانیون که امروز جنبه تاریخی و سندی پیدا کرده اند و به عنوان اسناد تاریخی و اجتماعی مورد استفاده قرارمی گیرند. بعدازصدور فرمان مشروطیت وآرام شدن نسبی کشورکم کم کارت پستال های تزیینی مانند مناظری ازکوه دماوند، باغ مسجد کرمان، قالیبافی در لرستان ، تخت جمشید و … هم چاپ شد.

از سال ۱۲۵۶ شمسی کارت پستال هایی با نوشته فرانسوی به نام ایران و علامت شیر و خورشید با زمینه ای به  رنگ های سفید، کرم، نخودی، زرد، خاکستری و قرمز گلی وجود دارد . .( نوین فرح بخش -۱۳۸۱-۷)

عکس ها عموماً به صورت سیاه وسفید بوده و گاهی با دست رنگی می شده است. کارت پستال هایی که با دست رنگ آمیزی می شدند و به آنها دست رنگ می گفتند خود هنری منحصر به فرد بوده که عکس ها را با استفاده از ظرافت و زیبایی خاص رنگ می کردند و چیزی بین عکس رنگی و نقاشی به وجود می آمده است  که  نمونه هایی از آن را در عکس ها مشاهده می فرمایید .

مطلب حائز اهمیت در مورد کارت پستال ها موضوع آنها است . نوع موضوعات انتخاب شده نه تنها از نظر تنوع ذوق وسلیقه وپسند مردم آن عصر مورد توجه قرار می گیرد بلکه حاوی احساسات مردم درآن دوره نسبت به بعضی از شخصیت های تاریخی و رجال آن روزگار بوده و حکایت از بطن اجتماع درگیرآن ایام دارد . عکاس های درباری  عکاسخانه های خود را رها کرده  و درکوچه  بازار ازمردم  و وقایع  پر تلاطم آن  دوران  عکسبرداری می کردند. عکس های باقر خان و ستار خان دست به دست می شد و در آن اوضاع آشفته عکاس لحظه ها را ثبت می کرد.

در بررسی کارت پستال های باقی مانده از دوره قاجار، عکاس به جای توجه به زیبایی بصری و تزیینی،  سندیت نمایش وقایع تاریخی رامورد توجه قرار می داده است. مسلماٌ چاپ کارت پستال

هایی با موضوع  رجال قاجارو مشروطیت یا روحانیون چندان غیرمعمول نبوده چراکه دراروپا نیزکارت پستال هایی از شخصیت های برجسته دردست است. اما اهمیت وقایع ثبت شده به اندازه ایران در هیچ مکانی دیده نمی شود چرا که حتی وقایع نابهنجار اجتماعی و سیاسی ماننداعدام مبارزین، فلک کردن، شکنجه، اعدام اشرار ویا اعدام شخصیت های مهم مشروطه نیز به صورت کارت پستال در آمده است. موضوعات فوق درهیچ دوره ای دیگری دیده نشده و تقریباٌ در اوایل دوره پهلوی کارت پستال های صرفاٌ تزئینی و تنها برای تبریکات رایج استفاده می شده اند.

از عکاسانی که عکس ها ی آنان دراین دوره بر روی کارت پستال ها چاپ شده می توان بطور خاص آنتوان سوریوگین[۸] را نام برد.میر سید علی[۹] در تهران_استپانیان [۱۰]در تبریز جعفر قاجاردر مشهدو..

با توجه به اینکه در دوران مشروطه حبیب الله طاهری در سلطان آباد نشریه ارگان حزب دمکرات را به صورت ژلاتینه منتشر می ساخت[۱۱] ، شاید   بتوان   نقش اورا به عنوان یکی از پدید آورندگان کارت پستال های این دوران مورد بررسی قرار داد .

لازم به ذکر است که در جنگ جهانی اول و دوم برای مکاتبات جنگی از کارت پستال هایی برای اطلاع رسانی و مستند سازی وقایع جنگ  استفاده می شده است اما شاید  در ایران قدمت بیشتری داشته باشد .

یکی دیگر  از ارزش های مهم  کارت پستال ، ارزش فنی آن از لحاظ چاپی است، که در بسیاری از آنها که دارای امضای چاپخانه های ایران هستندکیفیت بالای تکنیک از نظر عکاسی و چاپ به وضوح دیده می شود.

با توجه به بی سوادی مردم وکمبود روزنامه ها و عدم اطلاع رسانی، بهترین راه آگاهی مردم چه بود ؟ از چه طریق می توانستند مردم را متحد و همراه کنند؟ آیا ذهن خلاق ایرانی راهی برای این مهم پیدا می کرد؟  راهی که حتی عامه مردم را مطلع و تهییج کند. آیا  دیدن عکس از اتفاق ها و

وقایع بهترین راه نبود ؟ چرا در یک جامعه ، ابزاری مانند کارت پستال که بیشتر جنبه تزئینی و ارسال پیام تبریک را دارد  به یک باره به چنین ابزاری تبدیل می شود؟ آیا برای هشدار و آگاهی جامعه از آن استفاده می شده است ؟ آیا به دلیل محدودیت اطلاع رسانی وابزار آن بوده است ؟ چرا این گونه کارت پستال ها جنبه رسانه ای و تبلیغی پیدا می کنند؟

چاپ کارت پستالهایی با مضامین شکنجه ،اعدام ، تحصن ها و راه پیمایی ها ی مختلف افراد سر شناس جنبش مشروطه همگی راهی بود برای آگاهی و اطلاع رسانی مردم و شاید اگر بخواهیم با تکنولوژی امروزه آن را مقایسه کنیم کاربردی مثل سایتها و ایمیل داشته است  .دست به دست گشتن عکسها در بین مردم برای متحد و مطلع شدن مردم از اتفاقاتی که شاید تعداد محدودی از آن خبر داشتند راهی موفق و نتیجه بخش بود. .

 تقریبا بیشتر ما درطول عمرمان دست کم یک کارت پستال برای دوستان و عزیزانمان  فرستاده ایم.کارت هایی که از بیش از صد سال پیش تا همین چند سال گذشته ، احساس ، واطلاعات گرانبها و متنوعی از مردمان ، تاریخ و فرهنگ مان را در پشت و رو ی خود حفظ کرده و امروز برایمان به یادگار مانده است .   سند های تصویری و نوشتاری که پیوسته سلام مسافر را می رسانده اند و آنهایی هم که این کارت های پستی را دریافت می کرده اند یک خاطره ، یک انگیزه برای سفر و یک پیام محبت آمیز دریافت می داشته اند . اما هرچه که باشد تصاویر این کارت پستال ها و پیام شخصی که روی آنها نوشته شده ،‌در واقع لحظه ای از زمان را متوقف کرده است . کارت ها در حال حاضر دیگر بیش از یک لحظه از تاریخ است . زیرا در دل خود داستانی نهفته دارد . داستانی سرشار از کلمات و تصویر .[۱۲]

نمونه ای از کارت پستال ها به همراه شرح

کارت پستال  شماره  ۱

تصویر به دار آویختن  ۸ تن از مجاهدین ملی است که در بین آنها حضرت علامه ثقه الاسلام شهید ، دیگر شهید شیخ سلیم ، ضیاء العلما و صادق خان و چهار تن دیگر از اعضای فعال انجمن ایالتی آذربایجان اند که بعد از ظهر روز عاشورا آن بزرگواران را به دلیل اسلام پرستی و وطن خواهی به دار آویختند.

تاریخ مشروطیت ایران پر است از حماسه و ایثار، ارشاد و هدایت ، از خودگذشتگی و مبارزه ، شهادت  و پیروزی. این نهضت ، حماسه توفنده مردم مسلمان علیه بی عدالتی ها ، وطن فروشی ها، کشتارها ،    شکنجه  ها دردوره قاجاریه بود تا زمام اموررا از دست آنان خارج سازند و راه تعالی را بپیمایند. ثقه الاسلام پس از آغاز مشروطه خواهی ، در صف حامیان آن درآمد.وی مردم را به آثار حیات بخش حکومت ملی آشنا نمود.

در ماه محرم روز عاشورا  سال ۱۳۳۰ ق ، اول صبح ، درسربازخانه چوبه دار دسته جمعی برپا شد و بعد از ظهر آن روز خونین ۹ نفر دستگیرشدگان را از باغ شمال به سربازخانه آوردند تا به دار کشیدن آنها، صدای آزادی خواهی مردم تبریز را خاموش کند. (منبع ..)

در این کارت پستال از تلفیق عکس و نقاشی استفاده شده در قسمت پایین کادر از عکس استفاده شده و لباسها رنگ شده ولی در قسمت به دار آویخته گان از نقاشی  استفاده شده است .

کارت پستال  شماره ۲

استفاده از نقاشی برای نمایش ظلم حکومت دوره استبداد و محبوسین را با غل و زنجیر نشان می دهد. استبداد قاجار فشار فراوانی بر مردم اعمال می کرد به گونه ای که طاقت جامعه از کف رفت و آمادگی یک انقلاب علیه ظلم و استبداد فراهم آمد. وضع اقتصادی مردم به وخامت گرایید و اختلاف طبقاتی و بی عدالتی زمینه ساز یک واکنش تند اجتماعی و دگرگونی اوضاع گردید.

 

کارت پستال  شماره۳

نقاشی از به توپ بستن یکی از مبارزین و تکه تکه شدن او . روز دوم تیرماه هزار و دویست و هشتاد و هفت ساختمان مجلس شورای ملی به توپ بسته شد و همزمان با این دوره مردم مبارز در شهرهای مختلف به   مجازات های شدید غیرانسانی محکوم شدند از جمله به توپ بستن و تکه تکه شدن آنها که این نقاشی از صحنه به توپ بستن مبارزین به تصویر کشیده شده است.

 

کارت پستال  شماره ۴

چه خوش این دم که خود را بر سر دار فنا دیدم

       خودم را سربلند و عالمی را زیرپا دیدم

به دار آویختن یک آزادی طلب بدون محاکمه در سال ۱۳۲۷ قمری و در قسمت سمت چپ پایین تصویر    محمد علی شاه مونتاژ شده که مربوط به توپ بستن مجلس و اعدام مقصرین ترور وی می باشد .

 

کارت پستال  شماره ۵

در روی عکس نوشته شده اولین مغلولین (به زنجیر کشیده شدگان ) آزادی و در بالای سمت چپ نوشته شده یادگار رولوسیون ایران ( انقلاب ایران ).

 

کارت پستال  شماره ۶

روز تشیع جنازه جناب مستطاب حاجی میرزا حسن شبستانی است که درعکس ازدحام جمعیت را نشان می دهد.

 

کارت پستال  شماره ۷

در روز چهلم وفات عباس آقا مجاهد آذربایجانی قاتل اتابک در سر قرار اوست. عکس با دست به طرز ماهرانه ای رنگ شده است.

 

کارت پستال  شماره ۸

گروهی از مبارزین را نشان می دهد به نوشته  روی عکس یادگار انقلاب ایرا ن – اتحاد اسلام .

 

کارت پستال  شماره ۹

عکس متحصنین سفارت انگلیس برای مشروطیت در سال ۱۳۲۴ قمری را نشان می دهد که بعد از امضای فرمان مشروطیت به خانه خود رفتند.

 

کارت پستال  شماره ۱۰

سال ۱۳۳۰ق، سال سیاهی برای ملت ایران محسوب می‌شود. مدتی قبل، حکومت مشروطه جهت نظم‌دادن به امور مالیه ایران، مستر مورگان شوستر امریکایی را استخدام نموده بود و او نیز با دقت به انجام وظیفه می‌پرداخت. اقدامات شوستر ضربه مهمی بر منافع نامشروع انگلیس و روس در ایران وارد می‌کرد لذا دولت روس در واکنشی شدید، با همراهی و حتی تحریک انگلستان،ضمن اولتیماتومی به دولت ایران، اخراج مستشاران امریکایی و از جمله شوستر را خواستار شد و تهدید نمود اگر ظرف چهل‌وهشت ساعت درخواستهایش عملی نگردد، قوای روس به طرف تهران پیشروی خواهند نمود. درحقیقت، قصد اصلی روسها از اولتیماتوم، به‌دست‌آوردن بهانه‌ای بود که قشونشان نقاط شمالی ایران را اشغال و تصرف نمایند. در مقابله با تهدید روسیه، مجلس تحت‌ تاثیرنطق مهیج یکی از علمای انقلابی، اولتیماتوم را رد نمود. درنتیجه، قوای تازه‌نفس روسی به طرف آذربایجان و تهران حرکت نمودند. دولتٍ وقت، بنا به مصلحت، مجلس را منحل و اولتیماتوم را قبول نمود و از روسها عذرخواهی کرد. این‌چنین پیشروی قوای روس متوقف گشت. عکس نمایشگر رژه ارتش روس می باشد .

 

کارت پستال  شماره ۱۱

به دارکشیدن رییس اشراردرسال ۱۳۲۷ قمری را نشان می دهد.گرفتن عکس های اینچنین در کنار پیکر به دار آویخته شده یا جسد بی جان اعدام شده تنها در دوره مشروطه به صورت کارت پستال چاپ شده و به احتمال قریب به یقین این کارت پستال ها با این مضمون تنها در ایران مورد استفاده قرار می گرفته است.

 

کارت پستال  شماره ۱۲

کشته شدن مسلمانان در بادکوبه و آمدن کنسول ایران سر نعش آنها را نشان می دهد، عکس به طرز بسیار زیبایی رنگ آمیزی شده است.

همانند تصویر شماره ۱۱ این کارت پستال نیز با موضوع عکس گرفتن در کنار جسد بی جان چاپ گردیده است و با توجه به موضوع نه چندان خوشایند عکس کارت پستال بسیار ماهرانه، زیبا و لطیف رنگ آمیزی شده، تا حدی که تفاوت فاحشی با موضوع عکس را مشاهده می کنید.

 

کارت پستال  شماره ۱۳

عکس های رهبران جنبش و روحانیون مبارز که کنار هم روی یک کارت پستال چاپ شده است.

اولین رجال با سیاست و آگاه کنندگان ملت و شهدا راه حریت و مجاهدان طریق انسانیت:

 ۱-آقاسید جمال الدین اسدآبادی ۲-آقاسید جمال الدین واعظ ۳-حاجی میرزا ابراهیم آقا وکیل تبریز ۴- ملک المتکلمین ۵-آقاسید حسن شریف زاده ۶- میرزا رضای کرمانی ۷- میرزا جهانگیرخان ۸-عباس آقا

کارت پستال  شماره ۱۴

تصویری از پشت یکی از کارت پستال ها است که شرکت سیدعباس کاشانی و برادران آن را چاپ کرده و مهر مغازه فروشنده را هم دارد با این نوشته  (خیابان شاه آباد مغازه جوان تهران سال ۱۳۰۹شمسی)( چرا شمسی و چرا مغازه ؟//)

 

نتیجه گیری و هدف

به جرات می توان گفت این چنین استفاده ای از عکس و کارت پستال به عنوان ابزاری برای آگاهی جامعه و اطلاع رسانی در شرایط و موقعیت های مختلف در جای دیگری دیده نشد ه   است.

در واقع عکس درکارت پستال ها با ویژگی منحصر به فرد موجود در ایران همچون آینه، وابسته به وضعیت اجتماعی و سیاسی دوران خود بوده و نمایش دهنده وضعیت ملتهب یا آرام دوران مختلف است .در یک دوره به عنوان رسانه، در دوره بعد به عنوان سندی برای ثبت آثار باستانی، در دوره ای دیگر به عنوان کارت پستال های ترئینی مورد استفاده قرار می گرفته اند

یکی از وظایف مهم و اساسی سرآمدان و مدعیان فرهنگی در مقابل گذشتگان احساس مسئولیت در برابر آثار با ارزش هنری – تاریخی است. این آثار که با گذشت ایام و حوادث بسیار به امانت به ما سپرده شده، یادگارهای نیاکان ما هستند و  ا بر ماست که نه تنها در پاسداری و امانت داری از این آثار بکوشیم بلکه با این اعتقاد   که موزه، مرکز نمایش، معرفی و تحقیق در مورد تاریخ، فرهنگ، هنر وعلم است ،در تلاش برای   شناسایی دقیق و علمی  آثاری چون کارت پستال های تاریخی که  بسیاری از موضوعات گذشته را بر ما روشن می کند،بکوشیم .

باتشکر از لیلا زندی

و تشکر ویژه از نسرین ترابی

      منابع و مأخذ:

۱- آرشیو کارت پستال های ناصرالدین حسن زاده .

۲- آرشیو کارت پستال های موزه عکسخانه شهر .

۳- ایتالیایی ها و عکاسی در ایران ، محمد رضا طهماسب پور ، چاپ اول ، نشر قو ، سال ۱۳۸۵٫

۴-  تاریخ پست و تلگراف و تلفن در ایران ، ح پژمان ، چاپخانه علی اکبر علمی.

۵-  تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران ، یحیی ذکا ، ۱۳۷۶ نشر علمی فرهنگی .

۶-  تصویر ایران ، لارنس لاکهارت – جیمز بمبرک  و چالز ملویل .

۷-  روزی روزگاری ایران ۱۲۷۵  –  ۱۳۰۵ .

۸-  شرح حال رجال ایران ، مهدی بامداد ، انتشارات امیر کبیر .

۹-  فصلنامه حرفه هنرمند – پاییز ۸۴  شماره ۱۳ و ۱۸ .

۱۰-  کارت پستال های تاریخ ایران ، قاسم صافی ، چاپ اول ، مؤسسه فرهنگی گسترش هنر ، تهران.

۱۱- کارت پستال های مشروطه ، ناصرالدین حسن زاده ، چاپ موزه عکسخانه شهر.

۱۲-کارت پستال های فروشی ، تاریخ اجتماعی تهران – جلد ۴٫

۱۳-  مجله عکس شماره های ۱۴۰ – ۱۴۵- سال ۱۳۷۷ ، مجموعه مقالات آرمان استپانیان .

۱۴-  مجله عکس شماره های ۱۶۶– ۱۶۹ سال ۱۳۸۰ ، مجموعه مقالات محمد رضا طهماسب پور .

۱۵- مجله عکس شماره ۱۹۰ سال ۱۳۸۱ . چهره های بردگی .

۱۶- نامه های ادوارد براون سال ۱۳۵۳٫

۱۷- ناصرالدین شاه عکاس ، محمد رضا طهماسب پور ، نشر تاریخ ایران چاپ اول ۱۳۸۱ .

۱۸- وقایع نگار تاریخ مشروطه ، مؤسسه مطلعات تاریخ معاصر ایران ، ۱۳۸۵ .۱۹

۱۹-سلام مسافر –کارگروه پژوهشی کارت پستالهای تاریخی ، زمستان ۱۳۸۹

۲۰- سایت ویکی پدیا –انگلیسی

۲۱- http://mokhatabshenasi.blogsky.com/1390/03/21/post-13/


۱-Creswell jahn

[۲] ۱۸۲۹-۱۹۱۴ Conline Besnardeau

[۳] Lithographed

[۴] ویکی پدیا  از سایت

[۵] ویکی پدیا فارسی

[۶]www.mokhatabshenasi.blogsky.com/1390/03/21/post-13  برگرفته از سایت :

[۷] J.Enschede&zonen,Haarlem

[۸] A.Sevruguin از عکاسان با ذوق تبریز و تهران که اصالتا گرجی بوده ( تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران – یحیی ذکا

[۹]میرزا سید علی اعتماد حضور از عکاسان استاد که نمونه کارهای او به فراوانی در آلبوم ها در دست خانواده ها دیده می شود . .( تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران – یحیی ذکا )

[۱۰] بارون اس ک استپانیان از عکاسان پیشین تبریز است که در اوایل دوره مشروطه عکسهای زیادی برداشته است. .( تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران – یحیی ذکا)

[۱۱] کتاب نقره نور دیده به نقل از نشری تئاتر صفحه ۲۷

[۱۲] مهرداد اسکویی –زندگی روزمره مردم به روایت کارت پستال های تاریخی -۲۸ اردیبهشت ۹۰ –موزه عکسخانه شهر

دکتر مرتضی منادی،جامعه شناس،دانشیار دانشگاه الزهرا(س)

مقدمه :

جامعه شناسان ضمن تقسیم بندی های مختلف از منظرهای گوناگون, به دو طیف جامعه شناسی کلان[۱] و جامعه شناسی خُرد[۲] تقسیم می شوند که پرداختن به زندگی روزمره و روزمره گی افراد جامعه جزء دستۀ دوم می باشد.

امروزه زندگی روزمره یا «روزمره گی»[۳] در دنیای جامعه شناسی جایگاه ویژه ای یافته است. به طوری که “نظریه پردازان اجتماعی به طور فزاینده ای از زندگی روزمره به عنوان مدل تحلیلی خود برای گره گشایی از فرایندهای شکل گیری جامعه استفاده می کنند.” (بِنِت, ۱۳۸۶: ۸) هانری لوفور فیلسوف فرانسوی با بررسی “زندگی روزمره در دنیای مدرن” (لوفور, ۱۹۶۲ و ۱۹۶۸), بنیانگذار زندگی روزمره است. اروینگ گافمن “با استفاده از مدل نمایشنامه ایِ کنش متقابل روزمره, تفسیر پدیدارشناختی زندگی روزمره را بسط بیشتری داد. طبق استدلال گافمن افراد در جریان کسب «تجربه ی عملی» زندگی روزمره که با درونی کردن نقش های اجتماعی تعریف می شود, این را نیز می آموزند که با آفریدن خودهای «جلوی صحنه» و «پشت صحنه» این نقش ها را مدیریت و جرح و تعدیل کنند.” (بِنِت, ۱۳۸۶ : ۱۰) در واقع, “جامعه شناسی پدیداری در انتقاد از رویکردها و گرایش های جامعه شناسی رسمی, توجه اساسی را به زندگی روزمره معطوف داشته و معانی اجتماعی حاصل از این راه را تحلیل می کند.” (ادیبی و انصاری, ۱۳۸۳ : ۲۹۷) حتی جامعه شناس کلان نگری چون بوردیو در کتاب تمایز (۱۹۹۶) خود به زندگی روزمرۀ افراد جامعۀ فرانسه پرداخته است. آلبرو (۱۳۸۰) اهمیت زیادی برای گفته های روزمره گی انسان ها قائل است که بدین ترتیب روزمره گی را مهم می داند.

جامعه شناسی شناخت (برجه و لوکمان, ۱۹۸۶) نیز برای روزمره گی جایگاه قابل توجهی در نظر گرفته است. در واقع, از مفاهیم مهم این دیدگاه که در یکی از رویکردهای جامعه شناسی یعنی پدیدار شناسی اجتماعی رشد بیشتری پیدا کرده است، مفهوم «روزمره گی» می باشد. بنابراین, جامعه شناسی شناخت “باید بیش از هر کار به تحقیق در بارة آنچه مردم در زندگی روزمره، و غیر نظری خود به عنوان واقعیت می شناسند بپردازد.” (همان, ۲۶) به عبارتی, “واقعیت زندگانی روزمره بر محور اینجای جسم من و اکنون حضور من تنظیم و تشکیل می شود. این «اینجا و اکنون»[۴] کانون توجه من به واقعیت زندگانی روزمره است. آنچه در زندگانی روزمره اینجا و اکنون بر من عرضه می شود همانا واقعیت آگاهی من است” (همان, ۳۵) کرایب نیز معتقد است که “هر یک از ما دنیایِ معرفتِ عقل سلیم خود را بر مبنای اینجا و اکنون, یعنی کاری که در زمان و مکانی خاص انجام می دهیم بنا می کنیم”. (کرایب, ۱۳۷۸ : ۱۲۶)

مطالعات فرهنگی نیز بر پایۀ روزمره گی استوار است (بارکر, ۱۳۸۷). به گفتۀ پاینده در مقدمۀ کتاب ریچاردز “اگر بخواهیم یکی از بزرگترین خدمات «مطالعات فرهنگی» به سایر علوم انسانی را بر شمریم, شاید لازم باشد که بویژه این موضوع را ذکر کنیم که از زمان پیدایش این حوزۀ جدید در دانش های بشری, آنچه در گذشته «معمولی» و «روزمره» و فاقد معنای خاص تلقی می شد, اکنون دیگر دلالت مند و حاکی از ساختاری مهم و تاثیر گذار در نگرش ها و رفتارهای انسان ها محسوب می گردد.” (ریچاردز, ۱۳۸۸ : ۱۵) حتی فروید واضع روانکاوی که رویاها و تداعی آزاد را واحد تحلیل برای شناخت ضمیر ناخود آگاه فرد به کار می برد, به نوعی وارد عرصۀ روزمره گی فرد مورد مطالعه می شد. امروزه نیز فرهنگ عامه به عنوان روزمره گی از منظر روانکاوی (ریچاردز, ۱۳۸۸) مورد تحلیل روانکاوی قرار گرفته است.

همچنین, روزمره گی را می توان در «سبک زندگی»[۵] مشاهده کرد. در واقع, چگونگی گذران زندگی روزمره در سبک زندگی تبلور می یابد. به عبارت دیگر, روزمره گی و سبک زندگی در هم تنیده اند, بطوریکه, ارتباط تنگاتنگی بین این دو عنصر مهم یعنی روزمره گی و سبک زندگی وجود دارد. یعنی هر دو, دو روی یک سکه هستند. البته در بررسی روزمره گی ما با دو فرهنگ عامه و فرهنگ غیر عامه که مختص تعدادی از آحاد و افراد جامعه تحت عنوان نخبگان روبرو هستیم. بعدها خواهیم دید که شاید مضامین کارت پستال ها که موضوع مورد بررسی مقالۀ حاضر است, مُعرف فرهنگ عامۀ زمانۀ خود می باشند, ولی تهیه کنندگان و مصرف کنندگان یقینا جزو عامۀ مردم نیستند.

نکتۀ دیگری که در این مورد وجود دارد, متغیر بودن و سیال بودن روزمره گی یا سبک زندگی است که به دلایل مختلف و متاثر از مسائل مختلف, (روزمره گی یا سبک زندگی) تغییر می کند. از آنجایی که, هر عصری فرهنگی خاص بر جامعه غالب است یا سبک زندگی خاصی را به نمایش می گذارد, روزمره گی متفاوت از زمان قبل و بعد از خود خواهد بود. برای مثال کارت پستال های دورۀ قاجار نیز مُعرف سبک زندگی خاص, فرهنگ زمانه, و روزمره گی آن دوران است. تعدادی از آنها مشاغلی را نشان می دهند که در دنیای امروز معنی ندارند, مانند آب فروشی و البته سبک تعدادی از مشاغل دیگر مانند آرایشگری یا بستنی فروشی که امروزه هم وجود دارند, ولی کاملا تغییر کرده اند. تعدادی نوع لباس ها و تعدادی دیگر مراسم خاص و آشپزی و غذا و غیرۀ زمانه ای مشخص را به نمایش می گذارند.

در هر حال پرسش هایی مطرح هستند که در مقالۀ حاضر سعی در واکاوی آنها هستیم. زندگی روزمره چیست؟ منابع تغذیه و عوامل تولیدکنندۀ زندگی روزمره کدامند؟ آیا تفاوتی بین زندگی روزمرۀ افراد وجود دارد؟ آیا زندگی روزمره ملاک و اساس شناخت, بررسی و تحلیل افراد یک جامعه و سپس موقعیت آن جامعه است؟

الف) تعریف زندگی روزمره

تمامی کارها, اعمال, رفتارهای اجتماعی, کنشها و فعالیت هایی که افراد در طی روزهای عادی و معمولی خود, در زندگی همیشگی به آنها مشغول هستند, نه فعالیت هایی که گاهگاهی و هر از چند گاهی به دلایلی, بر اساس نیازی به آنها می پردازند, زندگی روزمره است. به باور هابرماس (بنت, ۱۳۸۶ : ۳۱) زندگی روزمره زیست جهان فرد امروزی است. از این رو, بحث روزمره گی به صورت جزء در عناصر واقعی و قابل لمس همۀ افراد یک جامعه دیده می شود. چه چیزی خوردن یا نخوردن, چگونه خوردن (از سویی, با دست, با قاشق و چنگال, با دو قطعه چوب و غیره, از سوی دیگر, بر روی میز یا سر سفره بر روی زمین نشستن), چه موقع خوردن, چه نوشیدن, چه پوشیدن, از چه وسیله و مرکبی استفاده کردن (پیاده, دوچرخه, موتور, ماشین و غیره) چگونه ارتباط داشتن (دست دادن, بوسیدن), چگونه و کجا عبادت کردن, همچنین, چگونگی گذران اوقات فراغت در کنار و علاوه بر کار روزانه و همیشگی, فعالیت هایی مانند مطالعه, تماشای برنامه های تلویزیون و ماهواره, شنیدن موسیقی, گفتگو کردن, خرید کردن, ورزش و رفتن به مکانهای مختلف فرهنگی مانند سینما, مسجد و غیره زندگی روزمرۀ انسان ها را در دنیای امروز می سازند. همۀ اینها واقعیت های روزمره گی انسان ها است.

روزمره گی همه چیز است, شاید به ظاهر هیچ نباشد, ولی همه چیز است. تمام عقاید ما, افکار ما, نظرات ما, خواسته های ما, امیال ما در روزمره گی نهفته و قابل رؤیت و بررسی است. واقعیت یک جامعه در روزمره گی افراد آن است. خوب است یا بد, زشت است یا زیبا؟ برای مای جامعه شناس مهم نیست, مهم آن چیزی است که هست و ما داریم می بینیم. در واقع, “کاربرد نظریه شوتس در جامعه شناسی چنین است که زندگی روزانه منبع اصلی و دست اول سازنده ی واقعیت است. در نتیجه واقعیت عینی انکار می شود. شوتس معتقد است بنایی که جامعه شناسان می سازند بر مبنای اطلاعات دست دوم است که تازه خود آنها از زندگی روزانه گرفته شده و واقعیتشان در افراد یا بر حسب افراد متفاوت است.” (ادیبی و انصاری, ۱۳۸۳ : ۲۹۹) لوفور معتقد است که “روزمره گی رؤیا و تخیلات نیست بلکه نمادها, سمبل ها و واقعیت های اجرا شده در هر روز زندگی انسان ها است. زندگی روزمره زندگی غیر فلسفی است, یعنی واقعی است.” (لوفور, ۱۹۶۸) از این رو, روزمره گی که موضوع مورد مطالعه واقع شده است, فعالیت های هر روزۀ انسان امروز می باشد. با این وجود از سویی, روزمره گی افراد جامعه متفاوت از یکدیگر بوده و از سوی دیگر, در هر عصری متفاوت از زمان ها یا عصرهای مختلف است.

ب) سبکِ زندگی

افراد در یک جامعه به مانند هم نیستند و مثل هم فکر نمی کنند, زیرا, از سرمایه های مختلف اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی مختلفی برخوردار هستند. در واقع, افراد متعلق به طبقات مختلف و قشرهای مختلف (دارندرف, ۱۳۷۷) می باشند. طبقۀ اجتماعی “توسط یک ویژگی و مشخصه (یعنی مشخص ترین حالت مانند شدت و اندازه و ساختار سرمایه) تعریف نمی شود, نه حتی توسط مجموعه ای از ویژگی ها (ویژگی های جنسی, سن, رشد اجتماعی یا قبیله ای – مثلا حرکت از سفیدها, سیاه ها, ابتدایی و مهاجرین و غیره – درآمد, سطح سواد و غیره) و نه حتی توسط سلسله ای از ویژگی ها. بلکه, توسط ساختار روابط بین تمام ویژگی های مناسب که به هر یک از اثرها و رویدادهایی که توسط ارزش های خاص بر روی اعمال اثر می گذارد, تعریف می شود.” (بوردیو, ۱۹۹۶ : ۱۱۷) این تفاوت ها در سبک زندگی انسان ها عینیت می یابد.

به اعتقاد بِنِت, “اصطلاح سبک زندگی نخستین بار توسط وِبر معرفی شد که آن را ابزار مفهومی مهمی در مُدل چند بُعدی قشربندی اجتماعی قلمداد می کرد که چالشی بود با مدل تعیّن اقتصادی مورد نظر مارکس٫ از نظر وبر جامعه فقط به لحاظ اقتصادی قشربندی نمی شود, بلکه بر اساس منزلت و راه و رسم آشکار شدن منزلت در «سبک زندگی های» گروه های اجتماعی مختلف نیز قشربندی می شود.” (بِنِت, ۱۳۸۶ : ۹۸) وی می افزاید “آثار زیمل نیز تاثیر زیادی بر نظریه ی کنونی سبک زندگی داشته است. زیمل اساسا به «تجزیه و چندپارگی و تنوع زندگی مدرن» به گونه ای که در فضاهای شهری شهرهای بزرگ اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم دیده می شد علاقه مند بود.” (همان, ۹۹) همچنین, “طبق استدلال بوردیو, کردوکارهای مربوط به سبک زندگی که افراد مبادرت به آنها می کنند پیام هایی در باره ی سطح ثروت, موفقیت و شان و منزلت آنان به جامعه صادر می کند. به گفته ی بوردیو, هر چند که سبک های زندگی ظاهرا به طور مستقل بر ساخته می شوند و شکل هایی از عمل فرهنگی هستند که به صورت تاملی پیکربندی می شوند, ولی پیوند تفکیک ناپذیری با تجربه های مربوط به طبقه دارند. بوردیو این فرایند را «ریختار» (عادت واره[۶]) می نامد.” (همان, ۱۰۰) که در قلب سرمایۀ فرهنگی[۷] انسانها قرار دارد و اعمال و رفتار آنان را هدایت و کنترل می کند.

از آنجایی که انسان ها دارای فرهنگ ها و سرمایه های مختلف می باشند, دارای اعمال متفاوتی می باشند. در نتیجه, انسان ها دارای سبک زندگی مختلف می باشند. ملوین تامین نیز معتقد است که “سبک زندگی, شامل نحوۀ گذران اوقات فراغت, ورزش, میهمانی دادن و هدیه دادن نیز تحت تاثیر پایگاه طبقاتی شخص قرار دارد.” (ملوین تامین,۱۳۷۳ : ۱۳۴) بنابراین, چون افراد دارای پایگاه های مختلف هستند, دارای سبک های زندگی متفاوت خواهند بود. به زعم بوردیو, “برای فهم بهتر و منطقی تر تفاوت سبک زندگی بین اقشار مختلف – بخصوص در حوزۀ فرهنگ – باید پخش شدن آنها را در مناطق جغرافیایی که به شکل اجتماعی طبقه بندی شده است, در نظر گرفت. در واقع, شانس هایی که یک گروه می تواند داشته باشد تا صاحب یک طبقۀ برتر بشود, بستگی به وضعیت اقتصادی, فرهنگی و سرمایۀ اجتماعی دارد.” (بوردیو, ۱۹۹۶: ۱۳۵) بوردیو فضای سبک زندگی را “در دو مقولۀ عمل و ویژگی ها با مشخصات انسانی که منظور شخصیت انسان است, می یابد.” (همان, ۱۳۹) ولی ما در پی پژوهش های خود سبک زندگی را فراتر از این دو عامل می بینیم. این عوامل عبارتند از : نوع دکوراسیون, نوع وسائل, چیدمان, فعالیت های ساکنان در فضا, نوع روابط, یا در یک کلمه, «سبک زندگی». این عناصر را می توان در زندگی روزمره مشاهده کرد.

ج) منابع تغذیه و عوامل تولیدکنندۀ زندگی روزمره

اگر بر روی رفتارهای اجتماعی افراد تکیه کنیم, که در روزمره گی قابل مشاهده هستند, این پرسش مطرح می شود : این رفتارها از کجا تغذیه می شوند و نشات می گیرند؟ فروید واضع روانکاوی بر این باور است که اولا, ذهن و رفتار ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. یعنی ضمیر انسان (اعم از خودآگاه و ناخودآگاه) رفتارهای مختلف انسان از جمله فعالیت های زندگی روزمره اش را هدایت و کنترل می کند. در واقع, روانکاوان بر اساس تفکر مصداق امیال (فروید, ۱۹۸۹), یا مسئله ارتباط ارضای انسان با موضوع های پیرامونش[۸] در تلاش اند تا رابطة بین شئی و ذهن یا دلیل انتخاب را توضیح دهند. فروید در تعبیر رویا نیز بر “رابطة ذهن و رویا (به عنوان یک چیز) را تاکید می کند.” (فروید, ۱۳۸۴ : ۱۲) البته لذت بردن از چیزها نزد افراد متفاوت است. زیرا افراد دارای ضمیرهای (خودآگاه و ناخودآگاه) یا فرهنگ ها (به تعبیر بوردیو سرمایه های فرهنگی) متفاوت هستند. یعنی فردی از چیزی لذت می برد, الزاما فرد دیگری از همان چیز لذت نمی برد یا اندازۀ لذت بردن در آنها یکسان نمی باشد. به هر حال روانکاوی در این زمینه, نظراتی عمیق، قابل تعمق و بحث انگیز دارد. برای مثال در عرصة انتخاب کالا “رهیافت های روانکاوانه به علت کار آیی شان در زمینة خصوصیت تجربیات معمولی و عوامل تعیین کنندة انتخاب روزمرة کالاها حرف مهمی برای گفتن دارد.” (ریچاردز, ۱۳۸۰ : ۵۹ )

به تبع اندیشة فروید به نقل از دی نای نیز می توان گفت که  “هر رفتاری علتی دارد و رفتار نیز مانند افکار و احساسات، تصادفی یا شانسی بروز نمی کند. لغزش های زبانی، رویا، توهم، فراموشکاری، گزینش، آرزومندی، تلاش برای کسب موفقیت، تکرار پیاپی رفتارهای معین، امتناع از قبول اشتباهات، خصومت نسبت به دیگران، نوشتن داستانهای بلند، نقاشی، و امثال آن و تمامی رفتارهای دیگر نیز توجیه پذیر به حساب می آیند.” (دی نای، ۱۳۸۱: ۱۸) یعنی هیچ یک از این حرکت ها و اعمال بدون ارتباط با ذهن عملی و اجرا نمی شوند.

در واقع، ذهن ما بر اساس محیط اطراف ما شکل گرفته و ساخته شده است. ذهن انسان از بدو تولد متاثر از محیط اجتماعی ای است که انسان در آن متولد می شود و رشد می یابد. (پیاژه، ۱۹۸۱ و فروید، ۱۹۸۹, ب). در نتیجه محیط، شناخت ما را نسبت به پیرامون ما می سازد. بنابراین, می توان گفت شناخت ما از محیطمان در شکل گیری و هدایت رفتار ما دخیل است. راجرز نیز به نقل از دی نای معتقد است که, “هر یک از ما بر اساس ذهنیتی که از خود و جهان پیرامون خود داریم, رفتار می کنیم. مفهوم ضمنی این گفته این است که واقعیت های عینی (هر چه باشد) شاخص مهم تعیین رفتار نیست. مهم نگرش و طرز تلقی انسان نسبت به آن واقعیت هاست.” (دی نای, ۱۳۸۱ : ۱۳۵) البته, وی در ادامه بیان می کند “که رفتار درست به هنگام انتخاب، تحت تاثیر عوامل موجود در محیط قرار می گیرد و کنترل می شود. شخص باز و حساس کاملا  از آنچه در درونش می گذرد, آگاه است و در عین حال تصویر درستی نیز از عوامل خارج موجود در ذهن خود دارد.” (همان : ۱۳۸) بنابراین, ذهن و رفتار در ارتباط با یکدیگر هستند.

بوردیو از منظر جامعه شناسی معتقد است که اولا, رفتارهای مختلف از جمله زندگی روزمره متاثر از مقوله ای به نام عادت واره است. ثانیا, عادت واره, مجموعۀ خصوصیاتی (اخلاقی, ذوقی و فرهنگی) است که فرد از کودکی در خانواده می آموزد. در واقع, افراد از الگوهای ذهنی و عملی رفتار (نیک گهر, ۱۳۶۹) منابع پیرامون خود (خانواده, محیط اجتماعی و منطقه ای اطراف و فضای فرهنگی شهرها) سرمشق گرفته و آنها را بعد از مدتی از آنِ خود می کنند. بنابراین ثالثا عادت واره محصول فضا است.

هر انسانی دارای یک عادت واره می باشد. عادت واره, “ساختار ساختارمندی است که ساختارهایی را ساختار می بخشد.” (بوردیو, ۱۹۸۹) ضمنا در ارتباط با محیط های بیرون از فرد می باشد. از این رو, “عادت واره یک درونی کردن چیزهای بیرونی است. افرادی که در شرایط اجتماعی قرار می گیرند یاد می گیرند که موضع گیری های متفاوتی بسته به موقعیت تاریخی و اجتماعی شان, داشته باشند. بنابراین, عادت واره مجموعة موضع گیری های آموخته شدة طرحواره ها, برداشت ها, ذوقیات و کنش هایی که در موقعیت های اجتماعی در یک مکان و زمان خاص درونی شده است, را نشان می دهد.” (انسارد, ۱۹۹۰) وی می افزاید, “مفهوم عادت واره یک مفهوم و کارکرد مهمی را مطرح می کند که بازتولید اجتماعی است.” (همان, ۴۳) یعنی, می توان گفت که عادت واره مقوله ای اکتسابی است.

بنابراین, عادت واره, مجموعة طرحواره هایی است که یک انسان در طول زندگی خود بر اساس برخورد و تماس با محیط های مختلف مانند : خانواده, رسانه ها, نهاد آموزش و پرورش, گروه همسالان و فضاهای فرهنگی شهرها کسب کرده و آنها را درونی کرده است. (بوردیو, ۱۹۷۲) این طرحواره ها مانند : چگونه غذاخوردن, چگونه پوشیدن, چگونگی ارتباطات اجتماعی, چگونگی ذوقیات و مشغولیات مختلف انسان می باشند.

همچنین, عادت واره، “از سویی, محصول تاریخ انسان است که اعمال فردی را بوجود می آورد. از جمله, تاریخِ فرد را نیز تولید می کند. از سوی دیگر, در ضمن منحصر بفرد بودن عادت وارة هر فرد, هدایت کننده و نیروی محرکة اعمال و رفتار روزمرة انسان است.” (بوردیو, ۱۹۸۹) در واقع, عادت واره لوکوموتیو, هدایت کننده و کنترل کنندة اعمال روزمرة انسان است.

بنابراین, عادت واره محصول محیط هایی است که فرد در آن محیط ها به دنیا آمده, زندگی کرده و رشد می کند. به باور بوریو, “اصل تفاوت های بین عادت واره های فردی, تفاوت در مسیر اجتماعی شخصی هر فردی است. عادت واره در هر زمانی در ارتباط با ساختارهایی ساخته می شود که توسط تجربه های قبلی شکل گرفته اند. البته, تجربه های جدید نیز دراین ساختن تاثیر دارند.” (همان, ۱۰۱)

در واقع, در هر یک از این محیط های اطراف انسان, محیط ها و فضاها یا میدانی[۹] قالب است که هر یک دارای بار ارزشی و فرهنگی خاصی می باشند. ولی فضا نیز خود دارای فرهنگی بوده که متفاوت از دیگر فضاها می باشد. یعنی, نمی توان هیچ دو فضایی دقیقا به مانند یکدیگر یافت.

فضای عادت واره :

هر فضای جغرافیایی به غیر از ظاهر فیزیکی خود, گواه و معرف ارزش ها, هنجارها و یا به عبارتی مجموعة فرهنگی است. به زبان دیگر, هیچ مکان و محدودة جغرافیایی (کلاس درس, رستوران, مسجد و غیره), بدون فرهنگ نمی باشد. در نتیجه, می توان گفت که هر فضای فیزیکی و جغرافیایی دارای هویت فرهنگی است. یا به تعبیر بوردیو, هر فضایی دارای میدان فرهنگی است.

ما دارای دو نوع فضا هستیم. فضای فیزیکی یا مکان و فضای فرهنگی (فرهنگ دار). فضای فرهنگی یا میدان فرهنگی, موقعیتی (یا محیطی فیزیکی) است که در متن و درون آن, ارزش ها, آداب و قوانین خاص آن موقعیت حاکم است که در شکل ظاهری فضا که قابل رویت است, عینیت می یابد. این ارزش ها و قوانین می توانند از نوع اقتصادی یا سیاسی یا فرهنگی و یا دینی باشند, که در هر حال, دارای بار فرهنگی هستند. (بوردیو, ۱۳۸۰) میدان های فرهنگی توسط خود افراد جامعه در طی زمان ساخته می شوند. در واقع, ضمن اینکه هر یک از ما محصول فضاهای اطراف خود هستیم, هر یک نیز به نوعی, فضاهای اطرف خود را می سازیم.

در نتیجه, می توان گفت که هر طبقه ای فضای خاص بخود را دارد. بنابراین, عادت واره ها در ضمن معرفی شخصیت و یا هویت هر انسانی, معرفِ فضاهای فرهنگی و میدان هایی است که فرد در آنها زمانی را گذرانده و رشد کرده است. به عبارتی, می توان گفت که “عادت واره هم مبین منش و خصلت و رفتار فردی است و هم مبین شکلی از زندگی و نوعی فضا یا جو اجتماعی که در هیئت مجموعه ای از رسوم و ارزش ها و نهادهای جمعی عینیت یافته است.” (بوردیو, ۱۳۷۹)

به طور خلاصه, اولا, به صورت کلی می توان گفت که از سویی, عادت واره ها محصول فضاها هستند. از سوی دیگر, انسانها نیز می توانند فضاهایی را خلق کنند, یعنی, فضاها نیز محصول عادت واره های انسانها می باشند. البته, همة انسان ها به یک اندازه توان ساختن و دگرگونی در فضای اطراف خود و فرهنگ فضا یا میدان فرهنگی آن را ندارند.

ثانیا, هر فضایی به خودی خود بوجود نمی آید, بلکه محصول تاریخ گذشتة خود و اندیشة صاحبان آن فضا نیز هست. به عبارتی, هر فضایی دارای عادت واره ای است که آن فضا را ساخته و هدایت می کند.

بنابراین, زندگی روزمره واسطۀ بین فرد و ساختارهای اجتماعی است. اما ساختارهای اجتماعی شامل نهادهای مختلف یا فضاهایی هستند که پیرامون انسان امروز قرار دارند. این نهادها شامل, نهاد خانواده, نهاد آموزش و پرورش و رسانه ها و محیط های مختلف اجتماعی مانند سینما, مسجد, پارک و غیره هستند که هر یک فرهنگی را مطرح می کنند.

از آنجایی که ساختارهای اجتماعی یا فضاهای فرهنگی برای همۀ افراد یکسان نیست, یعنی اولا, همه از منبع یکسانی استفاده نمی کنند ثانیا, منابعی مانند محیط خانواده برای همه مشابه نیست, لذا افراد از منابع فرهنگی متفاوتی استفاده می کنند و تاثیر می پذیرند. در نتیجه, دارای زندگی روزمرۀ متفاوتی هستند. فعالیت های متفاوتی را در زندگی روزمرۀ خود دارند. در اینجا در تقسیم بندی فعالیت های فرهنگی زندگی روزمره بحث فرهنگ توده ای و فرهنگ والا مطرح می شود و موضع گیری های متفاوتی در مورد آن صورت می گیرد و مکتب فرانکفورت آغاز گر این مجادلات بوده است. “این عقیده که فرهنگ توده ای موجب زوال توانایی تفکر انتقادی فرد می شود و فهمیدن و لذت بردن از صور فرهنگی والا مستلزم توانایی های فکری است ناشی از این دیدگاه ها است.” (بنت, ۱۳۸۶ : ۵۰)

د) زندگی روزمره یا واحد تحلیل

آیا زندگی روزمره ملاک و اساس شناخت, بررسی و تحلیل افراد یک جامعه و سپس موقعیت آن جامعه است؟ از آنجایی که واقعیت اندیشه و افکار و امیال افراد در رفتارهای اجتماعی و در کنش هایشان منعکس می شود, لذا فعالیت های زندگی روزمرۀ افراد ملاک اصلی است, نه اینکه ما در مقابل افراد قرار گرفته و با طرح پرسش هایی بخصوص از طریق پرسشنامه بخواهیم آنچه را که افراد فکر می کنند و انجام می دهند, علامت بزنند. توجه داشته باشیم که تعدادی از افراد در اکثر دنیا اولا, آنچه را که دوست دارند باشند, به عنوان واقعیت نشان می دهند ثانیا, برای حفظ ظاهر نیز تلاش می کنند تا چهرۀ خوبی از خود نشان بدهند و در نهایت در جامعۀ ما که کمی هراس از دیگری نیز وجود دارد, بیشتر واقعیت ها را دستکاری کرده و کتمان می کنند. لذا, دیدن زندگی روزمره می تواند ملاک بسیار خوبی در مورد شناخت چگونگی وضعیت فرهنگی افراد جامعه باشد. در نتیجه, زندگی روزمره می تواند عامل مهم و خوبی برای شناخت جامعه محسوب بشود.

بررسی کارت پستال ها

بررسی کارت پستال ها از چند زاویه امکان پذیر است. از آنجایی که, کارت پستال ها حاکی از انتخاب یک کالا است, بحث مصداق امیال فروید (۱۹۸۹) مطرح می شود. یعنی اینکه در هر انتخابی لذتی نهفته است که فرد از آن انتخاب نصیبش می شود. در این بررسی سه حالت وجود دارد. الف) انتخاب سوژه های کارت پستال ها توسط عکاسان, ب) انتخاب کارت پستال ها توسط خریداران و ارسال کنندگان یعنی, مصرف کنندگان و ج) محتوای کارت پستال ها که بخش مورد بررسی ما در مقالۀ حاضر است.

از دیدگاهی دیگر, بدون شک کارت پستال ها معرف بخشی از و نه همۀ زندگی روزمرۀ زمانۀ خود هستند. عناصری همچون مشاغل مختلف, مراسم مختلف, نوع غذا, سرگرمی های مختلف زمانه, حتی پوشاک, مُعرف فرهنگ زمانه ای خاص هستند. ولی به هر جهت مُعرف بخشی از فرهنگی که در آن ایام در جامعه رایج و مرسوم بوده است, می باشند. از این جهت تحلیل محتوای آنها حائز اهمیت است. در واقع, کارت پستال ها نشانی از مکانی خاص (ایران قدیم) همراه با فرهنگی مشخص (با غذای ایرانی, لباس ایرانی, شغل ایرانی) و زمانی خاص (دورۀ گذشته در اینجا دورۀ قاجار) را نشان می دهد. تعدادی از آنها را مورد بررسی قرار می دهیم.

لازم به ذکر است که تعدادی از مشاغل مانند آب فروشی, بستنی فروشی سیار هستند, یعنی افراد دوره گردی به آنها اشتغال داشته اند. البته درویشی که در کوی و برزن به خواندن اشعاری از مثلا مولانا یا عطار مشغول است و از این بابت مردم به او پولی می دهند, نوعی حرفه محسوب می شده است. این سیار بودن حرفه امروزه کمتر در جامعه وجود دارد. تعدادی از مشاغل مانند دکان دخانیات یا قصابی به مانند امروز در جای ثابتی قرار دارند.

کارت پستال آب فروش : جامعۀ زمانۀ قاجار فاقد آب لوله کشی بوده است. تعدادی از منازل مخزنی به نام آب انبار جهت نگهداری آب که در زمان پرآبی آنها را پر می کرده اند و در بقیۀ ایام از آب آنها استفاده می کرده اند, می بوده اند. و البته در محله هایی نیز این آب انبارها برای عموم مردم وجود داشته است. ولی در محیط هایی عمومی (بازار, کوچه و برزن) اگر فردی نیازی به آب داشت, تنها راه تهیۀ آب, خرید آب بدون قیمت مشخص از فروشندگان دوره گرد بوده است. لازم به ذکر است که آب در حالت مذکور با مسائل و خاطرات دینی جامعۀ ما گره خورده است. لذا آب دادن هم جنبۀ معنوی, دینی و زنده کردن خاطرۀ واقعۀ کربلا (عاشورا) است و هم اینکه فرد تشنه ای را با یاد آن مصیبت از تشنگی نجات داده است و هم بابت این عمل پولی را بدون قیمت گذاری دریافت کرده است. لذا, سقاباشی یا فروشندۀ آب هم یادآوری خاطرات دینی را در اذهان زنده نگه می داشته و هم کسب درآمدی نیز می کرده است. در حالی که, امروزه آب فروشی وجود ندارد و دستگاه های آب سردکنی که خیرین جامعه در مکانهایی تعبیه کرده اند, جایگزین شده اند یا شیرهای آبی که شهرداری ها در مکان هایی گذاشته اند, رهگذران تشنه را از تشنگی نجات می دهند. البته فقط در ایام تاسوعا و عاشورا به همان شیوۀ گذشته و در راستای همان معنی, سقاهایی مشک هایی از آب را در مسیر دستجات مذهبی وجود دارند که فقط جنبۀ دینی دارد.

کارت پستال دراویش : این کارت پستال نیز معرف و حاکی از هم جنبۀ اخلاقی و دینی بوده و افراد را در ارتباط با دین نگه می داشته و هم از این راه دراویش امرار معاش نیز می کرده اند.

کارت پستال آرایشگری : آرایشگری مُعرف حرفه ای بوده که امروزه نیز با شکل مدرن تر در جایگاه مشخص تری وجود دارد. تنها تفاوت این حرفه از گذشته تا حال, تغییر در شکل این حرفه و مکان ثابت آن است و نه در ماهیت آن.

کارت پستال بستنی فروشی : این حرفه نیز اولا حاکی از مصرف بستنی در گذشته ها بوده که نشان از توجه عده ای از مردم به تنقلاتی فرای غذای روزانه مانند بستنی است و هم حرفه ای سیار مانند آب فروشی را نشان می دهد. در حالی که امروزه همین حرفه با تغییرات چشمگیر در مکاهایی خاص وجود دارد.

یقینا امروزه حرفۀ مشخصی به نام فروش دخانیات و مکانی مشخص برای این کار در جامعه وجود ندارد. در حالی که کارت پستال مغازۀ دخانیات حاکی از مصرف دخانیات به عنوان یک سرگرمی آشکار و شاید اگر نه همه گیر بلکه خیلی رایج در دورۀ گذشته می باشد.

برای روشن شدن تفاوت در زندگی روزمره, در مقایسه با کارت پستال ها که مُعرف فرهنگ خاص و روزمره گی خاص و یا سبک زندگی مشخصی است, اشاره به نتایج یکی از پژوهش هایی که در مورد جوانان به روش کیفی (منادی, ۱۳۸۹) در سه دورۀ نزدیک به هم در دوران امروز انجام دادیم, می کنیم. در واقع, جوانان جامعه را در سه دورۀ متفاوت (از سالهای ۱۳۷۱ الی ۱۳۸۵) با ابزار متفاوت تعدادی با مردم نگاری (منادی, ۱۳۸۶) و تعدادی با مصاحبه های ضبط شده بررسی کردیم که به طور اختصار این تفاوت ها را نشان می دهیم. این سه دوره را به سه عنوان, نام گذاری می کنیم.[۱۰]

فضای خصوصی :

در سالهای ۱۳۷۱ الی ۱۳۷۳ جوانان به چند دستة عمده تقسیم می شدند که هر یک سبک زندگی متفاوتی داشتند. تعداد زیادی (که اکثرا دیندار بودند) طرفدار حاکمیت بودند. تعداد کمی طرفدار غرب بوده و تعداد کمتری در یک حالت شک و تردید به سر می بردند. ضمنا روز به روز از تعداد دستة اول کمتر شده و به دسته های دوم و سوم افزوده می شدند.

در این سالها, فضای جامعه به شکلی بود که از سویی, جوانانی که موافق فرهنگ حاکمیت نبودند, جرئت بیان و ابراز عقاید نظرات خود را نداشته و هم رفتارهای خود را کمتر در فضاهای عمومی نشان می دادند. از سوی دیگر, تعدادی از آنها هنوز از نظر فکری در یک حالت شک و تردید نسبت به عقاید و رفتارهای متفاوت خود بودند. بنابراین, دستة دوم و سوم بیشتر در جمع های خیلی خصوصی یعنی پارتی ها, جشن های تولد و تجمع های خانگی مانند جشن ها, چهرة اصلی یا خودِ واقعی خودشان را نشان می دادند. شکل فرهنگ یا به تعبیر بوردیو میدان فرهنگی این فضاهای خصوصی کاملا غربی و متضاد با فرهنگ جاری جامعه می بود. برای مثال رقص و مصرف مشروبهای الکلی و گوش دادن به موزیک های غربی اهم دل مشغولی های این دسته از جوانان در این موقعیت ها بود. این دو دسته از این جهت برای ما در این مقاله حائز اهمیت هستند, چون که اولا, این حالت ها در محیط های عمومی قابل رویت نبوده و گفتگو به شکل پژوهشی و رسمی با آنان تقریبا غیر ممکن بود. این بخش از نتایج به شکل مردم نگاری (منادی, ۱۳۸۶) یعنی از طریق گفتگوهای دوستانه بدون ضبط کردن و یادداشت برداشتن, جمع آوری شده بودند.

به عبارتی, این دسته از جوانان در این برهه دارای یک خودِ پنهان بوده (لاپاساد, ۱۹۹۴) و یک خودِ اجتماعی عمومی که در انظار و فضاهای عمومی آن را نشان می دادند, بودند. از آنجایی که آنها هنوز تصمیم گیری قاطع در مورد تفکر و فرهنگ خود نکرده بودند, این خودها هنوز دقیقا شکل نگرفته بود. بنابراین, یک حالت بحران هویت با درجات مختلف داشتند. بیشتر مشغولیات آنها موزیک های غربی بود که بر روی ویدئو کاست یا نوار به صورت پنهان رد و بدل می کردند. در نتیجه, بیشتر فعالیت های آنان به مانند افکارشان پنهان بود. اینگونه جوانان به سیاست علاقه ای نشان نمی دادند. به جامعه توجهی نداشتند. مشارکت اجتماعی آنان بسیار کم بود. بدین سان, این دسته از جوانان از نظر شهروندی و جامعه وندی برای جامعه کاری را انجام نداده و برای جامعه مفید نبودند.

          از آنجایی که آنهایی که از طرفی, هم جرئت ابراز عقیده نداشتند, از طرف دیگر, به تنهایی نمی توانستند تفریح کنند و نیاز به جمع داشتند, هویت جمعی و جمع گرایی در آنها قوی بود. ولی به دلیل عدم فعالیت های سیاسی و نداشتن مشارکت اجتماعی شهروند جامعه محسوب نمی شدند.

آنهایی که هم عقیده بوده و فعالیت های آشکار داشتند (طرفداران فرهنگ جامعه) نیز, هم هویت جمعی داشته و هم جمع گرا بودند. این دستة آخر هم از منابع حکومتی مانند تلویزیون جمهوری اسلامی, نهاد آموزش و پرورش و مکانهای عبادی مانند مساجد و تعدادی از آنها از پایگاه های بسیج تغذیة فکری می شدند. همچنین, عقاید و فعالیت هایشان کاملا آشکارا در تجمع های شان مطرح می شد. لذا, به دلیل فعال بودنشان کاملا شهروند بودند.

فضای ماهواره :

          در سالهای ۱۳۷۶ الی ۱۳۸۲ جوانان مورد مطالعۀ ما بیشتر از ماهواره استفاده می کردند. در واقع, بر اساس نتایج پژوهش های ما پیرامون خانواده ها (منادی, ۱۳۸۴) و جوانان, پُر طرفدارترین و پُر بیینده ترین استفاده کننده گان ماهواره, در این ایام جوانان بودند.

از آنجایی که انسان ها از فرهنگ فضاها و منابع فرهنگی تاثیر می گیرند, بنابراین, یک هماهنگی نسبی بین فرهنگ ظاهری ماهواره (به عنوان فضای فرهنگی) و فرهنگ ظاهری استفاده کنندگان از جمله جوانان مشاهده می شد. آنان بیشتر جرئت کرده و به خیابانها می آمدند. تجمع های خانگی کمتر شده بود. مراکز خرید (پاساژها), خیابانها و پارک ها بیشتر محل ملاقات, آشنایی, گفتگوی بین جوانان شده بود. ضمنا برخورد نیروهای انتظامی با آنها نیز کمتر صورت می گرفت.

در این ایام به نظر می رسید که خیلی از جوانان به هرجهت تا حدودی فرهنگ خود را برگزیده بودند و کمتر حالت بحران هویت (ضمنا در صد کمتری نسبت به دورة قبل بحران هویت داشتند) در آنها دیده می شد.

جدای از این دسته, تعدادی از آنها همچنان طرفدار حاکمیت بوده ولی نسبت به دورة قبل کمتر شده بودند. این دسته به مانند دورة قبل فعالیت های خود را داشتند. در حالی که تعداد بیشتری غربزده گی خود را راحت تر و واضح تر بیان می کردند. گو اینکه این غرب زده گی نیز هنوز آگاهانه و عمیق نبود. در هر حال بخش مهمی از جوانان در تضاد با فرهنگ والدین خود قرار گرفته بودند. (منادی, ۱۳۸۸, ب)

در این دوره جوانان با هر عقیده ای که داشتند, در عرصه های اجتماعی, اقتصادی و سیاسی فعال تر بودند. مشارکت اجتماعی در آنان بیشتر به چشم می خورد. در واقع, بیشتر جوانان دارای هویت (دینی یا غربی) بودند. جز معدودی از آنها که هنوز هویت خود را نیافته و در بحران هویت به سر می بردند. از این رو, هویت جمعی و جمع گرایی در دو دستۀ دارای هویت (دینی یا غربی), همچنان با درجات مختلف قوی بود.

          البته در این ایام جوانانی که, هم از تلویزیون جمهوری اسلامی هم از ماهواره استفاده می کردند, یعنی در حالت «میان فرهنگی[۱۱]» قرار داشتند. تعدادی از آنها توان هضم تضاد فرهنگی بین این دو منبع فرهنگی را نداشته بنابراین, به یک حالت بحران هویت رسیده بودند. (منادی, ۱۳۸۴)

          در هر حال, اکثریت قاطع جوانان مورد مطالعۀ ما در این دوره بیشتر حالت شهروندی را داشتند. به این معنی که اولا, نسبت به جامعة خود حساس بوده و اظهار نظر می کنند. ثانیا, برای خود وظابفی را در قبال جامعه در نظر گرفته و به آن آگاهی (با درجات مختلف) داشتند. ثالثا, احساس مسئولیت نسبت به جامعه در خود داشتند.

فضای مجازی :

از سال های ۱۳۸۱ به بعد در پی پیشرفت اینترنت در جهان فضاهای مجازی جایگاه مهمی در جمع جوانان یافت. کافی نت ها روز به روز افزوده شدند. “طبق آخرین آمارها شمار کاربران اینترنت تا ماه آگوست سال ۲۰۰۰ میلادی ۳۸۶ میلیون نفر و یک سال بعد, یعنی در آگوست ۲۰۰۱ تعداد کاربران ۵۳۱ میلیون نفر, بر آورد شده است. این در حالی است که تعداد کل استفاده کنندگان اینترنت در سال ۲۰۰۳ میلادی ۶۹۰ میلیون نفر و در سال ۲۰۰۵ میلادی ۷۶۵ میلیون نفر برآورد شده است.” (همشهری شمارة ۳۲۹۱, ۳ بهمن ۱۳۸۲)

ایران در سال ۱۳۷۱ (۱۹۹۲) به اینترنت دست یافت. ولی در ابتدا در بین افراد خاص و در مراکز علمی از آن استفاده می شد. کم کم اینترنت به جامعه وارد شد و جوانان نیز از آن استفاده می کردند. “آمارها نشان می دهند که تعداد کاربران اینترنت در ایران در سال ۲۰۰۰ میلادی ۱۳۲ هزار نفر و در سال ۲۰۰۱ , ۴۱۸ هزار نفر, در سال ۲۰۰۲ یک میلیون و پانصد هزار نفر و در سال ۲۰۰۵ حدود پانزده میلیون نفر است.” (همشهری شمارة ۲۸۸۳, ۸ آبان ۱۳۸۱)

بنابراین, در این سالها بر اساس نتایج ما و داده های رسمی با پیشرفت اینترنت, جوانان کمتر از گذشته ماهواره می دیدند و بیشتر از اینترنت استفاده می کردند. چون هم ارزان تر بود و هم راحت تر در دسترس آنان قرار داشت. ضمن اینکه کنترل کمتری در مورد استفاده از آن صورت می گرفت.

کافی نت ها که روز به روز شاهد افزایش آنها در سطح کشور بودیم, محل ملاقات جوانان شده بود. آنانی که از داشتن کامپیوتر در خانه محروم بودند, از کافی نت ها استفاده می کردند. بنابراین, بیشترین کاربران اینترنت در این ایام در جامعة ما جوانان هستند. چون کنترل بر فضاهای آنان کمتر بود, آزادی عمل بیشتری داشتند. بنابراین, چت کردن و ساعت ها پای اینترنت ماندن جزء برنامه های آنان شد. کمتر از گذشته در خیابانها و مراکز خرید حضور داشتند. کامپیوتر و کافی نت ها بیشترین وقت آنان را اشغال کرده بود. از این رو, راحت تر و بی پرواتر به تخلیة روانی و هیجانی خود می پرداختند. برخوردها و دوستی ها دورتر و دورتر شد. ملاقات ها بیشتر مجازی بود. در این حالت ها سوء استفاده هایی از آنان شد و خود نیز از یکدیگر سوء استفاده می کردند. بنابراین, بیشتر آنان فردگرا شدند و بیشتر زمان خود را پای کامپیوتر و در حال جستجو و چت کردن می گذراندند. کلا اینترنت (و کامپیوتر) فردگرایی را افزایش داده و جمع گرایی را کاهش می دهد. حتی ازدواج هایی در این ایام با آشنایی از طریق اینترنت صورت گرفت و رواج یافت.

در این ایام تعداد زیادی از جوانان نسبت به سیاست دل زده شده بودند. نسبت به جامعه حالت حاشیه رو یافتند. بی اعتماد به سیاستمداران و از آنان و از جامعه سرخورده شده بودند. فعالیت های سیاسی در آنان کمتر شده بود. به دنبال آن مشارکت اجتماعی در آنان کمتر و ضعیف تر شده بود. شاید بتوان گفت که آنان افسرده تر شدند و بیشتر حالت بی هویتی و سستی و رخوت در آنان مشاهده می شد. در همین دوره است که انواع قرص های مخدر در بین جوانان رواج می یابد. و کم کم به اعتیاد پناه می برند. در این ایام سن اعتیاد در جامعه پایین می آید, تا حدی که پایین ترین سن اعتیاد در حال حاضر به سیزده سال رسیده است. از این رو, جوانان زیادی به مواد مخدر پناه برده اند. ضمنا در اکثر مواقع هم اعتیاد خود را پنهان می کنند و هم به تنهایی مواد مخدر را مصرف می کنند. تعداد کمی از آنان در جمع و در مواقع پارتی به مصرف مواد مخدر که بیشتر قرص ها می باشد, می پردازند. از این رو, جوانان در این دوره سبک زندگی متفاوتی را با دورۀ قبل داشتند.

نتیجه گیری

                نگاه جامعه شناسی تاریخی به تمام جوامع بیانگر این نکته است که جوامع همیشه در حال تغییر بوده و هستند. در حالی که, فقط اندازه و شدت تغییرات در جوامع متفاوت می باشند. این تغییرات بیشتر در فرهنگ جوامع رخ می دهد که به مرور زمان در زندگی روزمره یا سبک زندگی افراد جامعه قابل مشاهده و بررسی است.

فرهنگ عبارت است از مجموعة ارزش ها, اخلاقیات, ذوقیات, مهارت ها, آداب, رسوم و عناصر عینیت یافته یا میراث مشترک اجتماعی نسلهای متوالی گروه های انسانی که به سبب ماهیتِ عینی, قابل انتقال, انتشار و دگرگونی در زمان و مکان را دارد. فرهنگ مجموعة نهادهای مختلف اجتماعی یک جامعه است که انسانها بطور مشترک در جامعه از آنها بهره می برند. به اعتقاد شارون”فرهنگ مجموعه ای از عقاید و اندیشه ها, ارزش ها و قواعدی است که مردم با گذشت زمان در برخورد با محیطشان می پذیرند. این عقاید, ارزش ها و قواعد تا اندازه ای درست هستند, اما آنچه مهم تر است این است که آنها سودمندند. فرهنگ ما برای ما کارکرد دارد, فرهنگ دیگران برای آنها دارای کارکرد است. فرهنگ کنش های ما را تبیین و هدایت می کند” (شارون, ۱۳۷۹ : ۱۲۷).

فرهنگ ها دارای دو بخش هستند, بخش عمومی که در بین تمام فرهنگ ها مشترک است (اتیک[۱۲]) و بخش خصوصی که مختص هر فرهنگی است (امیک[۱۳]). “امیک ها بطور اجمال, اندیشه ها, رفتارها, اجزا, و مفاهیمی هستند که به فرهنگی خاص اختصاص دارند. اتیک ها نیز به اجمال, اندیشه ها, رفتارها, اجزا و مفاهیمی عام در میان فرهنگ ها هستند, یعنی جهانی اند” (تری یاندیس, ۱۳۸۳ : ۱۲۲).

انسانها نه تنها سازندة فرهنگ هستند, بلکه خودشان نیز تا حدود زیادی محصول فرهنگی هستند که خود سازندة آن می باشند. اکثریت افراد در جامعه تحت تاثیر جامعه و فرهنگ آن هستند. ولی اقلیتی (نخبگان) بسیار اندک هستند که می توانند تحول و دگرگونی در فرهنگ یک جامعه را بوجود آورند. (منادی, ۱۳۸۷)

اکثریت افراد جامعه حتی اگر در خلوت و در تنهایی باشند و یا زندگی کنند, تحت تاثیر فرهنگ آن جامعه می باشند. زمانی که فرد از جامعه ای به جامعة دیگر می رود و با فرهنگ جدیدی روبرو می شود, باز بخشی از فرهنگ خود را که درونی کرده است, در آن جامعة جدید از خود نشان می دهد. (مانند : نوع غذا, سبک غذا خوردن, نوع لباس پوشیدن, رفتارهای مذهبی) البته همة افراد به یک اندازه پایبند به عناصر فرهنگی خود نمی باشند. ضمنا “با آنکه فرهنگ رفتار اجتماعی را شکل می دهد, تنها عامل تعیین کننده نیست. زیست شناسی[۱۴] و زیست بوم[۱۵] هم در این امر نقش اساسی دارند و اهمیت آنها بطور نسبی بستگی به موقعیت دارد” (همان : ۲۸).

بین فرهنگ ها, تفاوت وجود دارد. این تفاوت در مواقعی بسیار زیاد و در مواقعی بسیار کم می باشد. حتی دو جامعة همجوار و هم مسلک نیز (مانند : ایران, عراق و یا افغانستان) دارای تفاوت های فرهنگی هستند. تفاوت های فرهنگی جوامع را می توان در فعالیت ها, کارها و زندگی روزمرۀ افراد جامعه مشاهده کرد. در واقع, در مطالعۀ فرهنگ ها بیشتر بخش امیک ها به دلیل منحصر به فرد بودن در هر جامعه ای جالب و قابل بررسی هستند.

کارت پستال ها به عنوان بخش مشترک تعدادی از جوامع (اتیک) و کارت پستال های ایرانی (امیک) معرف بخشی از فرهنگ روزمرۀ دوران مشخصی (دورۀ قاجار) از مکان مشخصی (ایران گذشته) هستند. تعدادی از آنها حرفه های مختلف (شامل, آب فروشی, بستنی فروشی, مغازۀ دخانیات و غیره) را نشان می دهند, تعدادی آداب و رسوم (عزاداری در شهر تبریز, درویشی و غیره) زمانه ای را نمایش می دهند, تعدادی بناها یا مکان هایی (میدان خرید, قلعه ای در راه خراسان یا مسجدی در راه خراسان) را نشان می دهند, تعدادی سرگرمی خاص (مسابقات شترسواری) را معرفی می کنند و در همۀ آنها می توان پوشاک آن زمانه را مشاهده کرد که نشان از بخش امیک ایران دورۀ قاجار است.

اما کارت پستال ها نماینده و نشان کامل فرهنگ زمان قاجار نیستند (حد اقل با مشاهدۀ تعدادی که پژوهشگر آنها را از نزدیک در نمایشگاه کارت پستال مشاهده کرده است), بلکه نمایانگر بخشی از فرهنگ دورۀ قاجار هستند. همچنین کارت پستال های باقیمانده از گذشته به عنوان بخشی از میراث فرهنگی ایران محسوب می شوند. در نتیجه, آنچه که می توان از این کارت پستال ها نام برد, به عنوان نشانی از بخشی از فرهنگ گذشتۀ ما ایرانی ها است که علاوه بر نشان از تغییرات چشمگیر ایران در گذر زمان و در مقایسه با وضعیت امروز, برگ هایی از میراث فرهنگی و ملی ما را نشان می دهند.

فهرست منابع

منابع فارسی :

- آلبرو مارتین (۱۳۸۰). عصر جهانی, جامعه شناسی پدیدة جهانی شدن. ترجمة نادر سالارزاده امیری. تهران. مؤسسه انتشارات آزاد اندیشان.

- ادیبی حسین و انصاری عبدالمعبود (۱۳۸۳). نظریه های جامعه شناسی. تهران, انتشارات دانژه, چاپ سوم.

- بارکر کریس (۱۳۸۷). مطالعات فرهنگی : نظریه و عملکرد. مترجمان : مهدی فرجی و نفیسه حمیدی. تهران, پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

- بِنِت اندی (۱۳۸۶). فرهنگ و زندگی روزمره. ترجمۀ لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان. تهران, اختران.

- بوردیو پیر (۱۳۷۹). تکوین تاریخی زیباشناسی ناب. ترجمة مراد فرهادپور. در : فصلنامة فلسفی, ادبی, فرهنگی ارغنون. شمارة ۱۷/ زمستان ۱۳۷۹٫

- بوردیو پیر (۱۳۸۰). نظریه کنش، دلایل عملی و انتخاب عقلانی. ترجمة مرتضی مردیها. تهران, انتشارات نقش و نگار.

- تامین ملوین (۱۳۷۳). جامعه شناسیِ قشربندی و نابرابری های اجتماعی, نظری و کاربردی. ترجمۀ عبدالحسین نیک گهر. تهران, انتشارت توتیا.

- تری یاندیس هری س٫ (۱۳۸۳). فرهنگ و رفتار اجتماعی. ترجمة نصرت فتی. تهران. نشر رسانش.

- دارندرف رالف (۱۳۷۷). انسان اجتماعی. ترجمة غلامرضا خدیوی. تهران, نشر آگه.

- دی. نای رابرت (۱۳۸۱). سه مکتب روانشناسی. دیدگاههای فروید، اسکینر و راجرز٫ ترجمة : سید احمد جلالی. تهران, انتشارات پادرا.

- ریچاردز بری (۱۳۸۰). کالاها و ابژه های مسرت بخش : چشم اندازی روانکاوانه از مصرف کالا. ترجمة حسین پاینده. در : فصلنامة فلسفی, ادبی, فرهنگی ارغنون. شماره ۱۹٫ زمستان ۱۳۸۰٫ ص ۵۷ الی ۷۹٫

- ریچاردز بری (۱۳۸۸). روانکاوی فرهنگ عامه, نظم و ترتیب نشاط. ترجمۀ حسین پاینده. تهران, نشر ثالث.

- شارون جوئل (۱۳۷۹). ده پرسش از دیدگاه جامعه شناسی. ترجمة : منوچهر صبوری. تهران, نشر نی.

- فروید زیگموند (۱۳۷۹). آسیب شناسی روانی زندگی روزمره. ترجمة محمد حسین وقار. تهران, انتشارات اطلاعات.

- فروید زیگموند (۱۳۸۴). تفسیر خواب. ترجمۀ شیوا رویگران. تهران, نشر مرکز٫

- کرایب یان. (۱۳۷۸). نظریة اجتماعی مدرن از پارسونز تا هابرماس٫ ترجمة : عباس مخبر. تهران, انتشارات آگه.

- منادی مرتضی (۱۳۸۴), بهم ریختگی روانی و فرهنگی در موقعیت های میان فرهنگی, (بررسی وضعیت جوانان در مقابل تلویزین و ماهواره). در : مجموعه مقالات چهارمین همایش ملی سازماندهی خدمات روانشناسی و مشاوره. ششم و هفتم دی ماه ۱۳۸۲٫ جلد دوم.

- منادی مرتضی (۱۳۸۶). مردم نگاری. فصلنامه حوزه و دانشگاه. پژوهشکده حوزه و دانشگاه. سال سیزدهم, شماره ۵۱, تابستان.

- منادی مرتضی (۱۳۸۷). درآمدی جامعه شناختی بر جامعه پذیری. تهران, نشر جیحون.

- منادی مرتضی (۱۳۸۸) الف. روند تغییرات فضاهای شهروندی جوانان ایران از ۱۳۷۱ الی ۱۳۸۵٫ فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات. انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات. سال پنجم, شماره ۱۶, پاییز٫

- منادی مرتضی (۱۳۸۸) ب. موضوعات فکری و مشغولیات فرهنگی نسل های مختلف. در : کندو کاو در مسائل جوانان و مناسبات نسلی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی. گروه پژوهشی مطالعات جوانان و مناسبات نسلی. جلد اول. به کوشش دکتر فروزنده جعفرزاده پور.

-  (۱۳۸۹), روش کیفی و نظریه سازی. مجله راهبرد, نشریه علمی – پژوهشی مرکز تحقیقات استراتژیک. سال نوزدهم, بهار, شماره ۵۴٫

- نیک گهر عبدالحسین (۱۳۶۹). مبانی جامعه شناسی. تهران, انتشارات رایزن.

- همشهری روزنامه (۱۳۸۱). شماره ۲۸۸۳,  ۸ آبان.

- همشهری روزنامه (۱۳۸۲). شماره ۳۲۹۱, ۳ بهمن.

منابع فرانسوی :

- Ansart Pierre (1990). Les sociologies contemporaines. Ed Points Essais. Paris.

- Berger Peter et Thomas Luckmann (1986). La construction sociale de la réalité. Paris, Meridiens Klincksieck.

- Bourdieu Pierre (1972). Esquise d’une théorie de la pratique, précedée de trois études d’éthnologie Kabyle. Ed Droz. Genève

- Bourdieu Pierre (1989). Le sens pratique. Paris, Les éditions de Minuits.

- Bourdieu Pierre (1996). La distinction, critique sociale du jugement. Paris, Les éditions de Minuits.

- Freud Sigmund (1989). Cinqu psychanalyse. Paris, P.U.F.

- Lapassade Georges (1994). Court traité de microsociologie. In Pratique de Formation, No 28. p27-60.

- Lefebvre Henri (1962). Critique de la vie quotidienne, fondement d’une sociologie de la quotidienneté. Paris, L’Arche.

- Lefebvre Henri (1968). La vie quotidienne dans le mpnde moderne. Paris, Idees.

- Piaget Jean (1981). La psychologie de l’intelligence. Paris, Armond Colin.



[۱]  Macrosociologie.

[۲]  Microsociologie.

[۳]  Quotidienté.

[۴]  Ici et Maintenant.

[۵]   Style de Vie.

[۶]  Habitus.

[۷]  Capital Culturel.

[۸]  Relation d’objet

[۹] Champ

[۱۰]  اصل این نتایج در مقاله ای تحت عنوان «روند تغییرات فضاهای شهروندی جوانان ایران از ۱۳۷۱ الی ۱۳۸۵» در  فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات. انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات. سال پنجم, شماره ۱۶, پاییز ۱۳۸۸ منتشر شده است. (الف)

[۱۱]  Interculturalité

[۱۲] Etic.

[۱۳]  Emic.

[۱۴]  Biology.

دکتر محمد ستاری

عضو هیات علمی دانشگاه تهران ، پردیس هنرهای زیبا ، دانشکده هنرهای تجسمی گروه عکاسی و گرافیک

مقدمه :

اولین عرصه صنعت عکاسی تولید کارت های ویزیت بود که سخت با اقبال عمومی مواجه شد و مبتکر آن آندره آدولف یوجین دیسدری [۱] همان طور که معمول است و انتظار می رود ، در کوتاه مدت میلونر شد .

البته قبل از آن تولید عکس های سه بعدی (استریوگراف ) از ۱۸۵۲ میلادی آغاز گشته و در ۱۸۵۵ به تولید انبوه رسیده بود .

آندره دیسدری هوشمندانه علاقه مردم به عکس سه بعدی و خرید دستگاه مخصوص دیدن این گونه عکس ها را دریافت و با ابداع کارت ویزیت در سال ۱۸۵۴ راه را برای تولید صنعتی آنها هموار ساخت . تب علاقه به داشتن کارت ویزیت که پرتره شخص همراه با نام ، حرفه و آدرس وی بر روی آن نقش می بست در ۱۸۶۰ تمامی اروپا و سپس ایالت متحده آمریکا را فرا گرفت  .

پس از مرسوم شدن مواد حساس به نور ژلاتین و برومور نقره و رواج بهره گیری از ترام در صنعت چاپ ، این کارت پستال های عکس دار بودند که در دهه ۱۸۹۰ عرصه دیگری را در تولید صنعتی عکس نمایان ساختند .

معنای کارت پستال

واژه کارت پستال در چند ماخذ این گونه معنا شده است :

۱-    کارتی بدون تزیین دارای نقش تمبر که برای ارسال پیام به کار می رود و توسط دولت به چاپ می رسد ( soukhanov,1992,1414)

۲-   کارتی تجاری که ر یک سمت دارای جای آدرس و در سمت دیگر دارای جای تمبر پستی است و برای ارسال پیامی کوتاه از طریق پست به کار می رود ((Ibid,1414

۳-  کارتی که اغلب بر روی یک سمت آن عکس یا تصویری چاپ شده و کارت پستال تصویری نام دارد و برای ارسال پیام توسط پست و بدون پاکت ارسال می شود (Patric,1988,1198)

۴-   کارتی در ابعاد ۵/۵ x5/3اینچ که توسط پست ارسال می شود . میلونها عدد از این کارت ها هر سال در ابعاد متداول چاپ می شوند و در یک سمت آن جای نوشتن وجود دارد . اکثر تولید کنندگان مواد حساس عکاسی از بروماید و کاغذ کنتاکت ( چاپ تماسی ) در ابعاد ذکر شده یا به صورت رول با همان عرض برای تولید کارت پستال استفاده می کنند Kraszna,1982,1163))‌

تاریخچه کارت پستال در جهان :

کارت پستال اولین بار در ۱۸۶۹ میلادی در کشور اتریش عرضه شد . دولت فرانسه هم طبق قانون در ۱۹ دسامبر ۱۸۷۲ میلادی کارت پستال تهیه کرد و در معرض فروش گذارد .

ابتدا روی کارت برای نوشتن آدرس دریافت کننده و الصاق تمبر و پشت کارت به نوشتن مطلب اختصاص داده شد .

از سال ۱۸۷۷ میلادی اداره پست ، اجازه تهیه کارت پستال را به موسسات خصوصی واگذار کرد. از این تاریخ کارت پستال از طرف موسسات مختلف با تصاویری از انواع نقوش متنوع ، تزیین شد.

پیشرفت تکنیک و روش های عکاسی باعث شد که تصاویر مختلفی روی کارت پستال پدیدار شود .

در انگلستان از سال ۱۸۷۰ میلادی و در سوئیس ، لوکزامبورگ و ایتالیا از ۱۸۷۴ میلادی از کارت پستال استفاده شد .

جمع آوری کارت پستال های عکس دار در بین مردم بسیار شایع شده بود و اوج آن در ۱۹۰۴ میلادی بود که به طور متوسط شانزده میلیون کارت پستال در هر هفته از ادارات پست می گذشت . بجز این، میلیون ها کارت پستال استفاده نشده و نو ، توسط مردم جمع آوری می شد و تقریبا در تمام منازل ، کلکسیونی از کارت پستال وجود داشت .

در ایالت متحده امریکا تب شدید علاقه به کارت پستال کمی دیرتر به وجود آمده و با شروع جنگ جهانی اول علاقه به کارت پستال و جمع آوری آن رو به نقصان گذاشت . ( صافی ، ۱۳۶۸، ۱۳ تا ۱۶ )

کارت پستال در ایران :

آشنایی  مردم ایران با کارت پستال از نیمه دوم قرن سیزدهم قمری آغاز شد . ایرانیانی که به خارج سفر کرده بودند برای دوستان و نزدیکان خویش از اروپا کارت پستال می فرستادند . حتی برخی از رجال و سلاطین قاجار نیز در مراسلات و نامه نگاری به ایران از کارت پستال بهره برده اند .

موسساتی که در امر نشر کارت پستال در ایران فعال بودند عبارتند از :‌

۱-    تهران : سرای امیر ، حجره آقا سید عبدالرحیم کاشانی

۲-   تهران : تیمچه آموسی جواهر

۳-  تهران : مغازه نو بهار ، لاله زار

۴-   تهران : مغازه گلستان ، خیابان لاله زار

۵-   تهران : شرکت سید عباس کاشانی و برادران

بعضی از کارت پستال ها به صورت ورقه پستی به کار می رفته و تمبر پستی یا تصویر ناصرالدین شاه و مظفر الدین شاه و دیگر شاهان قاجار روی آن ها چاپ شده است ( صافی،۱۳۶۸، ۱۷)

محبوبی اردکانی معمول شدن کارت پستی در ایران را پس از آمدن مستشاران بلژیکی به کشور در ۱۳۲۷ قمری ۱۹۰۹ میلادی ذکر می کند و هم او تعرفه اجرت پستی کارت پستال در رجب ۱۳۳۴ قمری ۱۹۱۶ میلادی را دو شاهی نقل می کند ( محبوبی اردکانی ، ۱۳۷۶ ، ج۲، ۲۷۲ ) .

اما با توجه به اینکه در تاریخ ۷ ربیع الثانی ۱۳۱۲ قمری / اکتبر ۱۸۹۴ میلادی در دستور العمل مسئول پست ایران به مامور مبادله پست سر حد خراسان با روسیه از تحویل و تحول پاکات سفارشی ، عادی ، روزنام جات و کارت پستال ذکری به میان رفته ( همان ، ۲۶۲)

نظر وی صائب به نظر نمی رسد .

مطابق آمار سر شماری تهران در سال ۱۳۱۰ قمری /۱۸۸۴ میلادی در این شهر ۵ مغازه کارت پستال فروشی ۲۳ مغازه عکاسی و دو عکاس دوره گرد وجود داشته است ( شهری ، ۱۳۷۸،صفحه ۸۰و ۸۲و۸۷) .

اصولا کارت پستال ها از لحاظ زیبایی و بخصوص از نظر توجه مردم نسبت به بعضی از شخصیت های تاریخی ، رجال روزگار و وقایع مهمی چون مشروطه خواهی حائز اهمیت هستند . تصاویر برخی از روحانیون و رجال دوره مشروطه مکرر بر روی کارت پستال ها به چاپ رسیده است . رجوع به کارت پستال های تاریخی حاوی دو جنبه است . اول آنکه به عنوان اسناد ی که امروزه اهمیت تاریخی یافته اند مورد رجوع محققین در مسائل تاریخی و اجتماعی قرار می گیرند .دوم ارزش های فنی و تکنیکی عکاسی و چاپ را در دوره مورد استفاده قراردادن کارت پستال ها نمایان می سازد .

خبر نشر اولین کارت پستال از دیدگاه یک روزنامه نگار عهد قاجار :

مجله ای بسیار خواندنی در دوره مظفر الدین شاه قاجار به چاپ می رسید که مطالب علمی به روز و فوق العاده جالبی داشت . نام این مجله که هر دو هفته یک بار منتشر می شد “گنجینه فنون ” ، محل انتشارش تبریز و مدیریت آن با محمد علی تربیت بود .

اولین شماره مجله گنجینه فنون در تاریخ ذیقده ۱۳۲۰ قمری مطابق ۳۰ ژانویه ۱۹۰۳ و آخرین شماره آن ذیقده ۱۳۲۱ قمری مطابق ۴ ژانویه ۱۹۰۴ میلادی منتشر شد . جمعا ۲۴ شماره در ۳۸۴ صفحه به روش چاپ سنگی که قریب یک سال نشر آن ادامه داشت …. در شماره یازدهم این مجله به تاریخ غره ماه ربیع الثانی ۱۳۲۱قمری مطابق ۲۷ ماه ژوئن ۱۹۰۳ میلادی خبر نشر اولین کارت پستال در شهر وین اتریش توسط مخترع آن درج و به تاریخ مرسوم شدن مبادله کارت پستال در ایران هم اشاره شده است :‌

ورقه پست ( کارت پستال)‌که اموز در تمام ممالک داخله در معاهده اتحاد پستی معمول و یکی از بهترین وسایل تسهیل مکاتبه است در سال ۱۸۹۶ در( وین پایتخت اتریش ) به واسطه دکتر

امانوئل هرمان اختراع شده و در سال ۱۸۷۸ مطابق ۱۲۹۵ هجری ( قمری ) در ایران داخل و معمول گشته ( ستاری، ۲۰،۱۳۹۰)

عکاسی ; عامل تکثیر اثر هنری ( صنعت عکاسی ) :

گرچه عکاسی اثر عمیقی بر چگونه دیدن هنر مند داشت ، اما در این بین برداشته ای او را از هنر متعارف نیز خدشه دار می ساخت . چگونگی عکاسی از یک مجسمه و یا یک تابلوی نقاشی به طرز فکر و سلیقه شخصی که پشت دوربین قرار می گیرد بستگی دارد. کادر بندی و نور پردازی مناسب به آسانی در مفهوم و اثر یک موضوع تا ثیر دارد .

نسخه برداری از روی عکس از یک مجسمه و چاپ آن در کتاب ، مقیاس های واقعی و اصلی آن را در نزد بیننده مغشوش می کند ، به طور مثال چاپ یک مینیاتور می تواند در مقیاسی یکسان نسبت به عکسی از مجسمه داوود میکل آنژ به نظر آید .

در ۱۸۶۰ آندره دیسدری طی پیشنهادی که با دولت وقت فرانسه در میان گذاشته بود ، تقاضای عکسبرداری از کلیه آثار موزه لوور را مطرح کرد که البته به سبب مشغله فراوان کاری موفق به انجام آن نشد . دو سال بعد  یکی از دوستانش به نام آدولف براون۲با بهره گیری از روش کلودیون مرطوب ، تکثیر تابلوها و طرح های موزه را به عهده گرفت . در ۱۸۶۷ حدود صد کارگر در آتلیه او مشغول به کار بودند و حرفه چاپ که تا آن زمان جزو هنر های دستی بود ، رفته رفته به صنعتی شدن نزدیک تر می شد .

براون عدهای را نیز مامور عکسبرداری از آثار موزه ها کرده بود . از میان این گروه ، ژاندارمری با سابقه ، عکاسی از دیوار ها و سقف کلیسای سیکستین را به عهده داشت . وی سپس به دنبال علاقه شخصی خود به دیگر نقاط تاریخی از جمله واتیکان ، سن پیر ، کلیسای رم ، موزه لندن ، مادرید و آمستردام سفر و از مجسمه های میکل آنژ و نقاشی های رافائل عکاسی کرد .

حاصل این سفر های طولانی ، کلکسیونی متنوع حاوی ۰۰۰/۵۰۰ کلیشه است . پس از مرگ آدولف براون در ۱۸۷۷، پسر وی جانشین پدر و دنباله روی وی گردید اختراع سطوح حساس ژلاتین و برومور نقره در ۱۸۸۰ تلاش او را تحت الشعاع قرار داد در نتیجه او موفق شد تا چاپ و تکثیر صد ها آلبوم و هزاران کارت پستال سیاه و سفید را آغاز کند .

در ۱۹۳۰ چهارمین نسل آدولف براون کتابی تحت عنوان اساتید یا (‌موزه جیبی ) چاپ کرد که آثار نقاشی ون گوگ ، گوگن ، بونار ، ماتیس ،‌براک ، پیکاسو ،‌و دیگران را شامل می شد . بنابراین عده ای که توانایی خرید اصل تابلوها را نداشتند با تهیه این کتاب می توانستند به سهولت یک گالری شخصی از آثار هنرمندان مزبور را نزد خود داشته باشند .

اولین کسی که با در نظر گرفتن قواعد و اصول عکاسی کار خود را در زمینه چاپ کارت پستال آغاز نمود فرانسوا بوریش [۲] بود . او با عکاسی از طبیعت زیبا و مناظر بکر کشورش سوئیس ، ثروت هنگفتی اندوخت آمار بدست آمده از میزان فروش کارت پستال در سال ۱۹۰۰ اینگونه است :

آلمان با ۵۰ میلیون جمعیت ۸۸ میلیون کارت پستال

انگلستان با ۵/۳۸ میلیون جمعیت ۱۴میلیون کارت پستال

بلژیک با ۵/۶ میلیون جمعیت ۱۲ میلیون کارت پستال

فرانسه با ۳۸ میلیون جمعیت ۸ میلیون کارت پستال

پس از گذشت ده سال ، تعداد کارت پستال های چاپ شده در فرانسه به رقم ۱۲۳ میلیون رسید ، حال آنکه امروزه این تعداد بالغ بر میلیارد ها می شود .

بی تردید انتخاب و خرید کارت پستال ریشه در فکر و روان آدمی دارد (( سال های طلایی کارت پستال ) )

چنین آمده است : (( در وهله اول با انتخاب یک کارت پستال ، خریدار ارتباط نزدیکی با هنر مند پیدا می کند و سپس با نوشتن مطالب و خاطرات شخصی و خصوصی خود ، می داند که کارت پستال توسط افراد بیگانه نیز خوانده می شود . با این اوصاف نگارش مطالبش را خالی از لطف نمی داند . بنابراین کلیه متن های جالب اععم از عشق ، نفرت ، تسلیت و غیره سرگرمی سر گشادع و موجهی برای دیگر خوانندگان می شود .  ))استفاده کارت پستال برای بسیاری از طرفدارانش از تنوعی خاص بر خوردار بود و رفته رفته به صورت کلکسیون در آمد تا بدانجا که در سال ۱۹۰۰ میلادی ۳۳ مجله کارت پستال در فرانسه منتشر می شد .

نفوذ مسئله توریسم نیز در رشد کیفییت و کمییت ان بی تاثیر نبود و چاپ و تکثیر کارت پستال را به تعداد یک میلیارد در سال ۱۹۶۰ رسانید ( صدوقی ، ۱۳۷۰، ۵۳تا۵۵)

عکاسی کارت پستال :

عکاسی کارت پستال اغلب بیشتر به جنبه های منحصر به فرد جاذبه های توریستی می پردازد . این نوع عکاسی روی ویژگی های مثبت یک مکان و بر مطابقت عکس با منظره واقعی تاکید دارد و اینکه این آرزو مندی را در شخص بیننده ایجاد کند که در آن مکان باشد . اولین کارت پستال تصویری در ۱۸۷۰ عرضه شد هنگامی که یک فروشنده لوازم التحریر فرانسوی سال روز دیدار گروهی از افراد سر شناس از شهرش را با چاپ کارت پستالی گرامی داشت . کاری سود آور که تهیه کنندگان کارت پستال را در آلمان و اتریش به وجد آورد و حرفه پر رونقی را رقم زد . در دهه ۱۸۸۰ موضوعاتی نظیر عکس زنان جذاب و دلربا در حالتهای خاص و اغوا کننده که در فرانسه بر روی کارت پستال ها نقش بستند خوب به فروش رسیدند و به تبع آن علنا در سایر کشور ها از جمله ایالت متحده آمریکا این گونه سوژه ها باب گشت .

در اکتبر ۱۹۰۸ هنگامی که مجله فتو مینیاتور یک شماره ویژه خود را تماما به کارت پستال عکاسی اختصاص داد ، کشور آلمان به عنوان مرکز تولید کارت پستال مطرح گشت . ظاهرا آلمانی ها در سال ۱۹۰۷ یک و نیم میلیون کارت پستال ارسال کرده بودند .

اروپای آن روزگار سوای بریتانیا با ارسال تعداد بیشمار جهانیان در امر به قول مجلات (( ارتباطات دوستانه میان ملت ها ))بود .

صنعت کارت پستال های عکاسی همچنین در بریتانیا ی کبیر و ایالات متحده آمریکا جایی که موضوعاتی نظیر آنچه مجلات ((درجه اعلی علایق انسانی متناسب با تمامی فصول و مکان ها با بهره گیری از گسترده ترین تنوع نیاز های بشری )) نامیدند شکوفا شد.

strobell and zakia , 1993,644))

در همان زمان ، مجلات ;عکاسی کارت پستال را ((‌عرصه جدیدی از لذت و منفعت برای عکاسان )) بر شمردند . حتی برخی عکاسان با امکانات محدود وسوسه می شدند تا چنین عکس هایی بگیرند که در رقابت با تولید کنندگان کارت پستا  لهای تجاری ممکن بود نا دیده گرفته شده یا از دور رقابت حذف شوند (Ibid,644).

کارت پستال های عکس دار هم مناطق مورد توجه توریست ها را نشان می دادند هم تنوع قومی و حوادث خبری را . تصاویر اغوا کننده ای همچون عکس های زنان نیمه برهنه مستعمرات آفریقا بر روی کارت پستا لها نقش بسته و در تیراژ انبوه تولید می شدند . زنان مسلمان در حالتهای آنچنانی موضوعی دائمی برای قوم نگاری و عکاسی شهوانی بوده ،‌تصاویر شان بر روی کارت پستال ها چاپ می شد Warner marin ,2003,170))

دوربین عکاسی پرده از جهان خصوصی بر می دارد در حالی که کارت پستال جهان عمومی را به نمایش می گذارد ( Ibid,170)

در غیاب وسایل ارتباط جمعی ای نظیر تلفن ،تلویزیون و مجلات پر زرق و برق تصویری، کارت پستال های عکاسی نه تنها به عنوان رسانهای ارتباطی بکار می رفتند بلکه به عنوان وسیله ای برای آموزش و سرگرمی محسوب می شدند (Rosenblum,1989,275)

تفاوت عکس با کارت پستال تصویری :

تک عکس دو محور را عرضه می کند :

۱-    زمان / مکان

۲-   سوژه / موضوع

کارت پستال تصویری سه محور را عرضه می کند :

۱-    زمان / مکان

۲-   سوژه / موضوع

۳-  ذهنیات فرد نگارنده بر پشت کارت پستال

به بیان دیگر تک عکس در ذهن بیننده در فضایی دو بعدی ساکن است . کارت پستال در سه بعدی سیال است (شیخ ، ۹،۱۳۸۲)

از تولید فردی به سوی محصولات جمعی :

برخی  از صاحب نظران کوشیده اند تا زیباییی شناسی “عکاسی به مثابه هنر ” را مورد توجه قرار دهند ، حال آنکه ، نسبت به واقعیتی که مشکل آفرین تر لست یعنی ” هنر به مثابه عکاسی “

تقریبا توجهی نشده است . با این حال ، برای عملکرد هنر ، تاثیر تکثیر آثار هنری به شکل عکس به مراتب حائز اهمیت تر از جنبه های کم و بیش عکس است که تجربه زیسته شده برایش به منزله ” غنیمت دوربین ” است. (بنیامین ، ۵۳،۱۳۷۶)

اگر به جای عکاسی به مثابه هنر توجه مان را به هنر به مثابه عکاسی معطوف داریم همه چیز تغییر خواهد کرد . هر کس می تواند به خوبی مشاهده کند که تا چه حد یک تصویر ، به خصوص یک تابلوی نقاشی و بیش از همه یک اثر معماری ، در یک عکس بهتر از واقعیت ، قابل درک هستند .

این وسوسه در ما بیدار می شود که این امر را صرفا به افت حس هنری معاصرمان و کناره جویی ایشان نسبت دهیم . اما ناگزیریم این واقعیت را بپذیریم که تقریبا در همان هنگام که تکنیک های همانند سازی و تکثیر شکل می گرفتند ، در نحوه ادراک آثار بزرگ هنری تغییری رخ داد . دیگر نمی توان آنها را تولیدات فردی دانست ;اکنون محصولاتی جمعی شده اند و از آنچنان توانی بر خوردارند که برای درک و سنجیده شدنشان ، در وهله نخست باید تقلیلشان داد. پایان سخن آنکه ، شیوه های همانند سازی و تکثیر به منزله تکنیکی برای تقلیل هستند و به انسان ها امکان می دهند تا بر آثار هنری تسلط و احاطه بیابند ، چرا که در غیر این صورت این آثار از حیطه اختیارشان خارج خواهند شد . ( همان ،۵۴،۵۳)

در این مقاله همانند سازی و تکثیر عکس عمدتا در زمینه تولید انبوه ( صنعتی ) کارت پستال های عکس دار و به نسبتی کمتر در باره عکس های سه بعدی و کارت ویزیت مورد بررسی قرار گرفت ;ورویکرد اصلی نگارنده سیر تاریخی پدیدآمدن کارت پستال بود نه دیدگاه های اجتماعی، جامعه شناسی و انسان شناسی که علی القاعده دیگر همکاران باید به آن پرداخته باشند .

سال شمار ابداعات تکنیکی در حیطه تولید صنعتی عکس :

  • ·        سال ۱۸۴۹ میلادی دیوید بروستر ۴ دستگاه مشاهده عکسهای بر جسته نما ( استریو گراف ) را ابداع کرد (Warnar Marin ,2003,501)
  • ·        سال ۱۸۵۲ میلادی آغاز تهیه و گرفتن عکس های بر جسته نما ( استریو گراف ) بود. Longford,1999,32) )
  • ·        دهه۱۸۵۰ میلادی عکسهای برجسته نما ( استریو گراف ) معمول و متداول شد ند .(Warner Marine,2003,501)
  • ·        سال ۱۸۵۴ آندره دیسدری امتیاز کارت ویزیت (عکاسی )‌را به نام خود ثبت کرد (Ibid,35)
  • ·        در سال ۱۸۶۰ میلادی آندره دیسدری به دولت پیشنهاد کرد که از کلیه آثار موزه لوور عکس بگیرد که البته به سبب مشغله فراوان موفق به انجام آن نشد .
  • ·        در سال ۱۸۶۲ آدلف براون به روش کولودیون مرطوب ، تکثیر تابلوهای موزه لوور را از طریق عکاسی عهده دار شد ( صدوقی ،۵۳،۱۳۷۰)‌
  • ·        در سال ۱۸۶۷ حدود ۱۰۰ کارگر در آتلیه آدولف براون کار می کردند و حرفه چاپ عکس که تا قبل از آن کاری دستی محسوب می شد به سوی صنعتی شدن پیش رفت ( همان ،۵۳)‌
  • ·        سال ۱۸۶۹ اولین کارت پستال در کشور اتریش عرضه شد . ( ستاری ۲۰،۱۳۹۰)‌
  • ·        سال ۱۸۷۰ اولین کارت پستال عکس دار در فرانسه عرضه شد . ( Krasza,1982,644)
  • ·        سال ۱۸۷۸میلادی مطابق ۱۲۹۵ قمری کارت پستال در ایران عرضه شد . ( ستاری ۲۰،۱۳۹۰)‌
  • ·        سال ۱۸۸۰ سطوح حساس ژلاتین و برومور نقره تولید شدند و پسر آدولف براون با استفاده از این مواد قادر بود تا به سهولت چاپ و تکثیر کارت پستال های سیاه و سفید را آغاز کند ( همان، ۵۴)
  • ·        فرانسوا بوریش اولین کسی بود که با در نظر گرفت قواعد عکاسی و اصول آن ، عکاسی در زمینه چاپ کارت پستال در سوئیس را آغاز کرد. او با عکاسی از مناظر کشورش ثروت هنگفتی اندوخت . ( همان، ۵۴)
  • ·        کمپانی کداک با تولید دوربین فانوسی تا شوی کوچک کار عکاسی برای کارت پستال را آسان ساخت ( WarnerMarin,2003,171)
  • ·        در دهه ۱۸۹۰ کارت پستال های عکاسی معمول و متداول شدند . (Ibid,503)
  • ·        در پایان قرن نوزدهم بهره گیری از ترام در صنعت چاپ باعث شد تا عکس بتواند در کنار متن همزمان چاپ شود ،‌از این رو کارت پستال های عکس دار در تیراژ انبوه تولید شدند و مردم که تا قبل از آن به جمع آوری عکس های سه بعدی و کارت ویزیت می پرداختند ، به گرد آوری کارت پستال و ارسال آن برای دیگران بپردازند . (Ibid,170)
  • ·        در پایان قرن نوزدهم ویلیام هنری جکسون ۶ و دو تن از همکارانش در شهر دیترویت کمپانی نشر کارت پستال را بنیان گذارد که سالی ۷ میلیون کارت پستال تولید می کرد . (Ibid,171)

  • ·        در فاصله زمانی ژوئن ۱۹۰۷ تا ژوئن ۱۹۰۸ اداره پست ایالات متحده امریکا اعلام کرد بیش از ۶۶۷ میلیون کارت پستال توسط مردم ارسال شده که اکثرا کارت پستال های تصویری بوده اند . (Ibid,171)
  • ·        پس از جنگ جهانی اول (۱۹۱۸-۱۹۱۴)‌به سببمرسوم شدن شیوه های دیگر پیشرفته پستی ارسال کارت پستال توسط مردم کمتر شد . (Ibid,172)

زیر نویس :

۱-Andre Adolphe Eugene Disderi (1816-1890)

عکاس حرفه ای اهل فرانسه مبتکر کارت ویزیت در ۱۸۵۴

 ۲- Adolphe Braun (1862-1942)

۳-Francois Borich

۴-David Brewster (1781-1868)

دانشمند اهل اسکاتلند و دوست فاکس تالبوت

۵-Folding Camera 3A

۶-William Henry Jackson ( 1843-1942)

عکاس اهل ایالت متحده که مناظر غرب آمریکا را به تصویر کشید .

فهرست منابع فارسی :

  • ·        بنیامین ، والتر (۱۳۷۶) . تاریخچه کوتاه عکاسی ،‌ترجمه کاوه میر عباسی ،‌مجله عکس ،‌شماره ۱۲۶،‌مهر ۱۳۷۶،‌صفحات ۴۹تا ۵۴
  • ·        ستاری ، محمد (۱۳۹۰) . خبر اختراع یک عدسی بسیار سرع و تاریخ نشر اولین کارت پستال ، مجله عکس،‌شماره ۲۹۱، تیر ۱۳۹۰ ، صفحات ۲۰و۲۱
  • ·        شهری ،‌جعفر (۱۳۷۸) . تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم ، جلد اول ، چاپ سوم ، موسسه خدمات فرهنگی رسا ، تهران .
  • ·        شیخ ، رضا (۱۳۸۲) . آلبوم یادگاری ، عکسنامه ، شماره ۱۱،‌بهار و تابستان ۱۳۸۲، صفحات ۹ تا ۲۳
  • ·        صافی ، قاسم (۱۳۶۸) . کارت پستال های تاریخی ایران ، چاپ اول ، موسسه فرهنگی گسترش هنر ، تهران .
  • ·        صدوقی ، مرجانه (۱۳۷۰) . عکاسی و جامعه ( ترجمه ۱۳ فصل از کتاب عکاسی و جامعه اثر ژیزل فرویند ) ، دانشگاه تهران ، پایان نامه مقطع کارشناسی رشته عکاسی .
  • ·        محبوبی اردکانی ، حسین (۱۳۷۶) . تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران ، جلد دوم ، چاپ دوم ،‌موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران ، تهران .

فهرست منابع لاتین :‌

  • ·        Hanks,Patric ( 1988).The Collins English Dictionary , Major New Edition, Published By William Collins sons and Vo Ltd, Clasgow
  • ·        Karsnd-Krausz,A(1982) . The Focal Encyclopedia of photography, Desk Edition, Focal perss,London .
  • ·        Langford, Michael (1999). Story of photography, Focal press, 2nd Edition, Oxford.
  • ·        Rosenblum,Naomi(1989). A world History of photography, Abbeville press, New York.
  • ·        Soukhanov,Ann H (1992) . The American Heritage dictionary, Third Edition, published By Houghton Miffine Company, Boston.
  • ·        Strobel, Leslie and Zakia, Richard (1993). The focal Encyclopedia of photography, Focal press, Boston and London.
  • ·        Warner Marin Mary (2003) photography aCultural History, Laurence King publishing, London.

مهرداد اسکویی متولد ۱۳۴۸ تهران، مستند ساز، عکاس و پژوهشگر اسناد تصویری ایران و فارغ‌التحصیل کارگردانی سینما است. او تحصیلاتش را در دانشکده سینما و تئاتر دانشگاه هنر کامل کرد. وی جزو هیئت موسس «موسسه انسان شناسی و فرهنگ» و مشاور ارشد دو گروه فیلم مستند و عکس مستند در این سایت است.اسکویی در سال ۲۰۱۰ موفق به کسب عنوان چهره فرهنگی سال جهان از سوی نهاد فرهنگی «پرنس کلاوس» شد.در سال ۱۳۸۹ انجمن مستندسازان سینمای ایران جایزه بزرگداشت خود را در جشن خانه سینما ، به پاس یک عمر فعالیت مستندسازی به مهرداد اسکویی اهدا کرد.وی از اسفندماه ۱۳۸۵ تا اسفندماه ۱۳۸۹ برای مدت دو دوره دوساله عضویت کمیته تخصصی سینمای مستند فرهنگستان هنر ایران را عهده دار بود. همچنین از اسکویی گفتگوهای مختلفی با شخصیت‌های فرهنگی و هنری ایرانی و خارجی منتشر شده است. وی در بیش از هشتاد جشنواره معتبر فیلم و عکس ملی عضو گروه داوری بوده است. او همچنین به عنوان سفیر فرهنگی بخش انسان دوستانه سازمان ملل متحد (UCHA) فعالیت می‌کند. وی تاکنون ۲۵ فیلم مستند و کوتاه داستانی را کارگردانی کرده و با بیش از ۴۰۰ حضور ملی و بین‌المللی و کسب بیش از ۸۰ جایزه معتبر یکی از شخصیت‌های برجسته مستندسازان ایران و جهان است. فیلم‌های اسکویی در جشنواره‌ها و مراکز دانشگاهی بیش از ۵۰ کشور جهان به نمایش درآمده و مورد نقد و بررسی قرار گرفته است