کبریت سازی در ایران

علت سقوط قیمت سهام تعطیل کارخانه در دوران آشوب پس از جنگ جهانی بود که ماشین ها زنگ زده و طی سال های ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۵ ش از فعالیت باز ایستاده بود.
«هر کس به کارخانه بوستان وارد شود، وقتی که ماشین های زنگ زده را می بیند متاثر می شود، عده ای دست به یکی نموده و می خواهند در این کارخانه بسته شود.» «خلاصه کارگران این کارخانه ۱۴ ماه است که حقوق خود را با گدایی می گیرند، قسمت پشم ریسی آن به عهده مهندس افتخاری و نخ ریسی زیر نظر مهندس حسین زاده می باشد، ولی چون موتور از شدت زنگ زدن مشرف به مرگ است، سرپرست ها خجالت می کشند که بگویند کارخانه زیر نظر آنها اداره می شود، برای اینکه سرپوشی بر روی عیوب گذارده شود نیز ماشین ها در زیر چادرهای برزنتی مخفی شده است».
آذربایجان از نظر قرار گرفتن در سه راه قفقاز و ترکیه عثمانی در تمام سال های بعد از مشروطیت همزمان با شعله ور بودن آتش اغتشاش، انقلاب، جنگ های محلی، حوادث خونین ناامنی و غارت و حتی با وجود حضور سپاهیان روسیه در آن ایالت که از ۱۲۹۰ تا ۱۲۹۷ شمسی به طور دائم مستقر بودند، توجه و علاقه سرمایه گذاران خود را که به واسطه تعصبات وطنی و علائق دینی و حسن غرور و اعتماد به نفس برای مبارزه با سیل واردات خارجی و انحصار طلبی سرمایه داران بیگانه، آمادگی داشتند، با خروش و هیجان و شدت و حدت بسیار حفظ کرد. سرمایه گذاری در صنعت از اهداف بزرگ تجار آذربایجان بود. در حدود ۹ سال پس از تاسیس کارخانه نخ ریسی قزوینی، دومین کارخانه قابل ملاحظه آذربایجان که تولید کبریت می کرد، راه اندازی شد. موجد این کارخانه یکی از آذربایجانیان به نام حاج آقا کبریت ساز بود که در محله شتربان تبریز کارخانه کوچکی تاسیس کرد.
در حدود سی سال بعد یکی از مسافرین که این کارخانه را دیده و از آن بازدید کرده بود در سفرنامه خود نوشت؛ «بیشتر کارهای این کارخانه به وسیله دست انجام می شود و ماشین هم که در آن وجود دارد به دست کارگران ایرانی و در تبریز ساخته شده است و همین عمل سبب شده است که تعداد بیشتری از قبل این کارخانه روزانه نان بخورند.
جدیدا (در سال ۱۳۲۷ش) کارخانه ای در حدود هشت میلیون ریال از سوئد خریداری و در شرف حمل است.

کارخانه در وضع ظاهر ۷۰۰ کارگر زن و مرد بین ۱۲ تا ۳۵ سال دارد که بیشتر آنها پسربچه و مرد می باشند. حقوق کارگران بین ۲۰ تا ۱۰۰ ریال در مقابل ۸ ساعت کار می باشد. روزی ۶ تن چوب سفید در این کارخانه برای تهیه قوطی کبریت و چوب آن بریده و مصرف می شود و در پایان هر روز ۲۵ صندوق پنج هزار عددی به دست می آید. برچسب های قرمزرنگی که روی قوطی کبریت چسبانده شده عینا از وزارت دارایی خریداری و در حکم باندرل می باشد. وزارت دارایی این برچسب های چاپ شده را در صندوق های ۵ هزار عددی تهیه و هر بسته صندوق را ۵۰۰ریال به صاحب کارخانه می فروشد و به این طریق این کارخانه علاوه بر خانواده هایی که از قبل آن نان می خورند، روزی ۱۲۵۰۰ریال هم به وزارت دارایی نفع می رسد.»
کارخانه های آذربایجان عمری دراز کردند و بعضی از آنها حتی تا امروز (۱۳۶۶ش) نیز به فعالیت خود ادامه می دهند.
سومین کارخانه بزرگ آذربایجان کارخانه کبریت سازی ممتاز بود که حاج محمد رحیم خویی و حاج محمدباقر خویی آن را در سال ۱۳۰۰ شمسی تاسیس کردند.
«این کارخانه در سال ۱۳۰۰ شمسی با ماشین های دستی به کار افتاد و چهار سال بعد یعنی در سال ۱۳۰۴ شمسی تعدادی ماشین آلات وارد نمود» و با آنها شروع به کار کرد.
در سال ۱۳۲۷ شمسی بنا به مشاهدات همان مسافر این کارخانه موسسه بزرگ و معتبری بوده است که «با آنکه محصولش بیشتر از کارخانه توکلی می باشد، ولی چون تمام کارهایش با ماشین انجام می شود و تعداد کارگرانش به نسبت قابل توجهی کمتر می باشد. در زمان حاضر (۱۳۲۷شمسی) دارای ۶۲۵نفر کارگر می باشد که به سه قسمت تقسیم گردیده و در سه سری و هر دسته ۷ ساعت کار می کنند. همه روزه بین ۲۵ تا ۵۰ خروار چوب برای برش چوب کبریت و تهیه قوطی آن در این کارخانه مصرف می شود، محصول روزانه دستگاه چوب بری ۳۷۵هزار قوطی می باشد و معادل همین تعداد قوطی کبریت روزانه از کارخانه خارج می گردد، یعنی ۷۵ صندوق ۵هزار عددی. روزانه فقط ۱۵ خروار چوب برای قسمت صندوق سازی مصرف می شود که کبریت های حاضر شده را بسته بندی نموده و برای فروش به بازار می فرستند.
این کارخانه دارای دو دستگاه کامل ماشین های مختلف کبریت سازی می باشد.
ماشین های کارخانه چوب را می برند، می تراشند، سپس به صورت دانه چوب کبریت با پوسته های مخصوص برای قوطی کبریت درمی آورند. چوب کبریت ها به وسیله ماشین بزرگی در نتیجه گردش دورانی که دوره آن ۵۲ دقیقه طول می کشد، دانه های چوب کبریت را در سوراخ های مخصوص جا داده، در قسمتی با پارافین آغشته نموده و در قسمتی گوگرد بر نوک آن زده و در قسمت دیگر خشک نموده و سرانجام در آخرین قسمت، ماشین، چوب کبریت حاضر شده را در لوحه های مخصوص پرنموده برای قوطی کردن حاضر می کند.
این ماشین یکی از جالب توجه ترین ماشین های کارخانه می باشد. کبریت به وسیله ماشین مخصوص دیگری داخل در قوطی شده و پس از بسته بندی کاغذی که آن هم اتوماتیک انجام می شود، برای بسته بندی در صندوق های چوبی پرمی شود.
چسباندن قوطی کبریت هم بسیار دیدنی و تمام کارهای آن با ماشین انجام می گردد.»