کارت پستال به مثابه یک رسانه ی ملی در عصر قاجار

مژگان طریقی

دوران پرفرازنشیب تاریخ ایران ، به خصوص دردوران قاجارو وقایع مهم سیاسی و اجتماعی مشروطه، همواره ازنگاه هنرمندان و تاریخ نویسان ازاهمیت خاصی برخوردار بوده، چرا که با ورود هنر عکاسی و تغییروتحولات فرهنگی و اجتماعی، به صورت یک رنسانس درآمده است  .

بعد از پیشرفت عکاسی درایران وچاپ اولین کارت پستال ها در سال ۱۸۶۹ در اطریش و فرانسه و از سال ۱۸۷۷ تهیه کارت پستال در ایران نیز به صورت محدود  و خصوصی رایج شد.

کارت پستال ها درواقع ورقه های مقوایی بودند برای ارسال پیام و یا نوشته ای کوتاه به دوستان و نزدیکان که بعدها این ورقه مقوایی به صورت مصور درآمده و تمبرهای مصوری روی آن چسبانده می شد .

مسلماً کارت پستال در ایران نیز مقارن با دوران رواج مراسلات پستی درخارج است. به خصوص کارت پستال هایی در دست است که ایرانیان مقیم درخارج ازکشور برای دوستان و نزدیکان خود از اروپا به ایران ارسال می کردند .

از سال ۱۲۵۶ ه.ق کارت پستال هایی با نوشته فرانسوی به نام ایران وعلامت شیروخورشید با زمینه ای به  رنگ های سفید، کرم، نخودی، زرد، خاکستری و قرمز گلی وجود دارد .( نوین فرح بخش ،۷،۱۳۸۱)

آن چه که درموردکارت پستال ها حائز اهمیت است موضوع آنها است. نوع موضوعات نه تنها از نظر تنوع، ذوق و سلیقه و پسند مردم آن عصر مورد توجه بوده و احساسات مردمان آن دوره را نسبت به بعضی از شخصیت های تاریخی، رجال روزگار خود داشته و حکایت از بطن اجتماع درگیر آن ایام دارد .

موضوع این مقاله با توجه به بررسی کارت پستال های باقی مانده از دوره قاجار به جای ثبت مناظر زیبا و تصاویر تزئینی، رسالتی مهم تر را داشته اند و نمایش تاریخ و سندیت داشتن آن بیشتر مورد توجه است. مسلماٌ چاپ کارت پستال هایی ازرجال قاجار ومشروطیت یا روحانیون چندان غیر معمول نبوده  چرا که در اروپا نیزکارت پستال هایی از شخصیت های برجسته در

دست است . اما ویژگی وقایع ثبت شده آن چنان که در ایران است درهیچ جا به چشم نمی خورد زیرا درآن دوران حتی وقایع نابهنجار اجتماعی و سیاسی نیز به صورت کارت پستال درآمده

است. برای نمونه «سربریده کلنل پسیان » و یا موضوعاتی از قبیل فلک کردن، شکنجه، اعدام اشرار و یا اعدام شخصیت های مهم مشروطه …

بعد ازپایان این دوره ، عکاسی از ابنیه و آثار باستانی ، فعالیت های عمرانی مانند شهرسازی ، ساختن راه و  راه آهن ، حفاری باستان شناسان و ایران شناسان غربی در ایران رایج شد.موضوعاتی که درهیچ دوره ی دیگری دیده نشده و تقریباٌ در اوایل دوره پهلوی کارت پستال های صرفاٌ تزئینی و تنها برای تبریکات رایج استفاده می شده است .

در این مقاله سعی می شود با توجه به مدارک و اسناد موجود به بررسی موضوع ومقایسه کارت پستال های دوره قاجار و تحلیل نوع نگرش و نگاه جامعه به لحاظ  اجتماعی وسیاسی وتقابل با هنر عکاسی و تغییرناگهانی عکاسی از حالت آتلیه ای درباری به عکاسی اجتماعی پرداخته شود .

روش تحقیق:

با توجه به موضوع تحقیق که مبتنی بر بررسی کارت پستال های دوران قاجار می باشد، روش تحقیق تاریخی و توصیفی می باشد زیرا که کارت پستال های مورد اشاره، سند تصویری قدیمی به شمار می روند که امروزه در ابعاد مختلف اجتماعی، هنری، فرهنگی، مردم شناسی و … قابل تأمل و بررسی می باشند . با مطالعه موردی در کارت پستال ها برخی نکات ارزشمندی به دست می آید که برای علاقمندان به این موضوع حائز اهمیت و جالب توجه می باشد  و نیز یک تحقیق کاربردی به حساب می آید زیرا نه تنها می تواند مورد استفاده علاقمندان ومحققان عکس وکارت پستال تاریخی باشد، بلکه درامرموزه ای که ثبت دقیق اثر و تکمیل اطلاعات مدنظر است ، شناخت اثر بسیارمهم و ارزشمند است و می تواند زیربنای تحقیقات وسیع تری قرار گیردکه مبتنی برمطالعات دیداری ازطریق دیدن و تجزیه و تحلیل تصویر براساس مطالعات کتابخانه ای و کارشناسی می باشد وگاه ازطریق روش شنیداری که همان روش سنتی شفاهی گردآوری اطلاعات می باشد. از جمله چگونگی آداب و رسوم و اتفاقات روزمره که به صورت یک سند تصویری زنده و گویا ازآن جریانات به شکل کارت پستال به ما رسیده است و با شناخت صحیح این اسناد تاریخی متوجه خواهیم شد که تنها به نسل ما تعلق ندارد بلکه متعلق به نسل های آینده و همه مردم است.

محدودیت ها:

با توجه به موضوع انتخاب شده ، اصلی ترین محدودیت درنگارش این مقاله دردست نداشتن کامل کارت پستال های قاجار است و قطعاً این یک محدودیت کلی خواهد بودزیرا هنوز عکس ها

و تصاویری هستند که یا در انبارخانه ای بوده و هنوز کسی به سراغ آن نرفته و یا این اسناد ارزشمند در دست کسانی است که گاه از اهمیت آن بی اطلاع هستند و یا دراختیارافرادی است که تنها به جمع آوری آنها پرداخته اند و … پرواضح است که تنها تعداد کمی ازاین اسناد درموزه ها قراردارد و این یک محدودیت کلی درامرمطالعه و تحقیق می باشد زیرا آمار واطلاعات کامل دراختیار نیست.

در طول تاریخ عکاسی نیز موضوع کارت پستال تنها یک پدیده تصویری با نوشته های خاص آن کارت پستال بوده که کمتر مورد بررسی محققین دراین زمینه قرارگرفته است که موجب شده خدمات تحقیقاتی درباره کارت پستال های تاریخی از قبیل دسترسی به کتب، مجلات، آمار، بانک های اطلاعاتی و … ممکن نباشد.

پیشینه پ‍‍ژوهش:

پژوهش با موضوع کارت پستال های تاریخی به صورت تخصصی تاکنون در نشریه یا کتابی تحقیق یا چاپ نگردیده است . تنها اشاراتی کوتاه در نشریات ذیل مشاهده گردیده:

مجله عکس شماره ۱۹۰

فصلنامه حرفه هنرمند شماره ۱۳

تاریخ اجتماعی تهران جلد ۴

تاریخ پست و تلگراف و تلفن در ایران

کارت پستال های قاجار اسناد زنده ای از شرایط اجتماعی و سیاسی روز

از ابتدای پیدایش صنعت عکاسی تا امروز،عکس سند زنده ای از شرایط سیاسی ، اجتماعی، فرهنگی و عامل مطمئنی در جهت رساندن پیام تاریخ به نسل های معاصر بوده است و به همین دلیل، اسنادی مانند تمبر و کارت پستال ،به تنهایی ،رساننده، پیام های مختلف اجتماعی به شمار می آیند و حاوی اطلاعاتی هستند که بیننده به سهولت به آنها دسترسی می یابد.

 عکاسی  پس از اختراع در نیمه قرن نوزدهم  به دلیل جذابیت های موجود در آن، خیلی زود گسترش یافته و به شیوه ای برای نمایش ، به تصویر کشیدن و ثبت  دنیای ناشناخته پیرامون  در

آمده و به عنوان یک  پدیده ی نو ظهور و جذاب، حضور خود را در اقصی نقاط جهان گسترش داد و بعد از گذشت زمان کوتاهی  درحدود  سه سال به ایران رسید .

ناصرالدین شاه چهارمین پادشاه قاجار که دارای طبعی هنرمندانه بود و به همه هنرها علاقمند بود مروج عکاسی درایران شد. وی با توجه به علاقه فراوانی که به نقاشی و عکاسی داشت و بی بهره نبودن از ذوق هنری تبدیل به مشوقی برای اولین عکاسان ایرانی گردید و بی تردید با حمایت های او این پدیده نو پای قرن نوزدهم در ایران شناخته  و به کارگرفته شد .

با توجه به اهمیت خاص دوران قاجارو وقایع مهم سیاسی و اجتماعی مشروطه ، برای هنرمندان وتاریخ نویسان ،این دوره ی تاریخی بارها مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است و به نظر می رسد،   با ورود عکاسی به ایران ، وثبت تغییر و تحولات فرهنگی و اجتماعی این دوره ،توسط دوربین های عکاسی،نوعی رنسانس فرهنگی رخ داده است.

اماآیا می توان با توجه به همه گیر شدن چند عکس  دردوران قاجار ،   استفاده از عکس به عنوان یک رسانه ی ملی   ، تاییدنمود؟برای پرداختن به مقوله ابتدا به تعریف و تاریخ کارت پستال  و رسانه  می پردازیم :

  •         تعریف کارت پستال ،

 در لغت نامه ی دهخدا چنین آمده است :

“کارت پستال ماءخوذ از اصطلاح فرانسه  ی آن ، به ورقه ی پستی یا برگ مقوایی گفته می شود که روی آم چیزی نویسند و به مقصد فرستند ..”

در فرهنگ لاروس نیز آمده که :

“کارت پستال کارتی است که یک طرف آن موضوع ارسال و طرف دیگر آن مصور است . ..”

تاریخ کوتاهی از کارت پستال در جهان

از زمان ایجاد پست ، کارت هایی با پیام های پراکنده توسط افراد مختلف ارسال می شد که از اولین خدمات پستی بود . اولین کارت پستال تصویری شناخته شده ، کارتی است که ، در لندن در سال ۱۸۴۰ توسط تئودور هوک ، با دست طراحی و نقاشی شده بود . احتمالا ایجاد این کارت ، به عنوان یک شوخی با خدمات پستی ارسال شده ، بود که تصویر کاریکاتوری از کارگران در اداره پست بود . در آمریکا ، در دسامبر ۱۸۴۸ ، یک عکس و یا سهام کارت خالی که کارت تبلیغاتی برای نرخ نامه بود چاپ شد .

اولین کارت تجاری تولید شده در سال ۱۸۶۱ توسط جان . پی. چارلتون در فیلادلفیا ، بود که به اختراع یک کارت پستی ، کارت پستال های کامل ، با تزئین ، به نام ” کارت پستال لیپمن Lipman” بود. از این کارت ها تا به حال هیچ تصویری پیدا نشده است . اولین کارت پستال آمریکایی در سال ۱۸۷۳ توسط کارخانه پاکت مورگان اسپرینگفیلد، ماساچوست است .

بعد ها در سال ۱۸۷۳ ، جان کرسول [۱]پست ، اولین پیش مهر ” کارت پستال پنی ” را معرفی کرد

این کارت پستال ها تصویر اولین نمایشگاه صنعتی بین ایالتی است که در شیکاگو برگزار شد . در واقع کارت پستال برای این ساخته شد که مردم به دنبال راه ساده تری برای ارسال یادداشت بودند . اولین کارت پستال چاپ شده به عنوان سوغات در ایالات متحده ، در سال ۱۸۹۳ برای تبلیغ نمایشگاه جهانی کلمبیا در شیکاگو بوجود آمد .

اولین کارت پستال های بدون تصویر در بریتانیا ،‌توسط اداره پست صادر شد ،‌و با یک تمبر چاپ شده به عنوان بخشی از طراحی ، که در قیمت خرید گنجانده شده بود .

اولین کارت پستال چاپ شده با تصویر ، در یک طرف ، در فرانسه در سال ۱۸۷۰ در کمپ کولین توسط لئون بسناردیو[۲] ایجاد شده است . کولین ، در یک اردوگاه آموزشی برای سربازان در جنگ فرانسه و پروس ، طراحی چاپ سنگی [۳] تصاویر حاوی انبوهی از سمبل های تسلیحاتی در هر دو طرف آن و کتیبه از اردوگاه جنگ در سال ۱۸۷۰ اردوگاه به عنوان سوغات از دفاع ملی. بریتنی ارتش ایجاد کرد. در حالی ک این مطمئنا اولین کارت پستال تصویری شناخته شده است .[۴]

در سال بعد اولین کارت پستال شناخته شده مارت پستالی است که به عنوان سوغات عمل از وین فرستاده شد . کارت تبلیغاتی،‌برای اولین بار در سال ۱۸۷۲ در بریتانیا ظاهر شد و اولین کارت آلمانی در سال ۱۸۷۴ پدید آمد . کارت با نشان دادن تعدادی تصاویر در طول ۱۸۸۰ افزایش یافت . عکس از برج ایفل تازه ساخته شده ،  در سال ۱۸۸۹، ۱۸۹۰ به انگیزه ای برای ارسال کارت پستال ، تبدیل شد که منجر به پیدایش به اصطلاح ” عصر طلائی ” در کارت پستال های تصویری در سال های پس از اواسط ۱۸۹۰ شد .

در ابتدا استفاده کنندگان از کارت پستال اجازه نداشتند چیزی به متن اضافه کنند سپس خبرنگاران توانستند آدرس خود را بنویسند و عاقبت در سال ۱۹۰۷ مردم اجازه ی نوشتن در پشت آن را پیدا کردند .

در پشت این کارتها دو بخش بود ،‌بخش چپ که برای نوشتن پیام بود که می شد در آن بخش آدرس نوشت و به این ترتیب عصر طلائی در کارت پستال های آمریکایی،‌از سال ۱۹۱۵ ، زمانی که جنگ جهانی اول مانع واردات کارت های خوب چاپ آلمان شده بود ،‌آغاز شد .

اما تا سال ۱۹۸۰-۱۹۷۰ که گونه ای از کارت پستال های طنز شایع شد که روی آن مطالب ی می نوشتند استفاده ای به عنوان مسائل اجتماعی نشده بود . انواع مختلف کارتپستال های توپو گرافی اصطلاح مورد استفاده برای توصیف کارت پستا لهایی که نشان دهنده ی صحنه های خیابانی و نمایش عمومی است . تا کارت پستال های تبلیغاتی و مد ، کارت پستال های حاوی شعر برای اشاعه شعر و منظر و غیره ، رایج شد . اولین کارت پستالی که عکس یک مسجد را نشان می دهد ، مربوط به سال ۱۹۰۰ میلادی است و توسط دولت عثمانی به چاپ رسید .

در این جا ابتدا به شرح کوتاهی از رسانه می پردازیم:

“..رسانه یا Media به معنی ‘ رساندن’ است.

انسان و حیوان توسط برخی از اعضای وجودی خود قادرند تا تغییرات محیط اطراف خود را متوجه شود و سپس تصمیم لازم را بگیرند که این اعضاء عبارتند از چشم، بینی، گوش، دماغ، پوست به هر یک از این اعضاء ‘ رسانه’ یا Media میگویند.

هر ابزاری که موجب تغییر در اعضای چشم، بینی، گوش، دماغ، پوست انسان یا حیوان گردد ‘ابزار رسانه’ شناخته می شود.برخی از ابزارهای رسانه را می‌توان بصورت زیر نام برد:  عکس ، تلویزیون ، اینترنت ، رادیو ، کتاب ، روزنامه ،‌سینما و فیلم .

یادآوری می‌شود طبق تحقیقات انجام گرفته انسان یا حیوان ۹۰ در صد تغییرات محیط اطراف خود را توسط دو عضو ‘ چشم’ و ‘ گوش’ متوجه میگردند…”[۵] پیش از تعریف «رسانه» و بیان ویژگی های آن، باید توجه داشت “ارتباط نه تنها یکی از عناصر مهم و اساسی زندگی گروهی انسان است، بلکه سنگ بنای جامعه و هسته اصلی تشکیل ساختمان اجتماعی است; چه اینکه بدون ارتباط، هرگز فرهنگ پدیدار نمی گشت و بدون فرهنگ، جامعه لباس وجود بر تن نمی کرد. از این رو، در نظام های اجتماعی کوچک و بزرگ همانند خانواده، اجتماعات روستایی، شهری، کشوری و بین المللی، ارتباط در انتقال دانش ها و مهارت ها و نگرش و باورها و ارزش ها، نقش

برجسته داشته است و می تواند به شکل گیری و تغییر شناخت ها، عقاید، ارزش ها و رفتار انسان منجر گردد. به همین دلیل، ارتباط به عنوان یکی از ابزارهای اصلی تغییرات اجتماعی و سیاسی مطرح است. روشن است که ارتباط خود به خود صورت نمی گیرد، بلکه نیاز به ابزار است. رسانه را ابزار ارتباط دانسته اند و در تعریف آن چنین گفته اند: «رسانه وسیله ای است که فرستنده به کمک آن معنا و مفهوم موردنظر خود (پیام) را به گیرنده منتقل می کند. به عبارت دیگر، رسانه، وسیله حامل پیام از فرستنده به گیرنده است. کتاب، روزنامه، مجلّه، عکس، فیلم، نوار صوتی و تصویری، رادیو، تلویزیون..” [۶]ماهواره و… نمونه هایی از رسانه هستند.

ورود و اشاعه کارت پستال در ایران

در هیچ یک از منابع موجود، اطلاع دقیقی از زمان  ورود و اسامی اولین منتشر کنندگان  کارت پستال در ایران ،وجود ندارد. اما مسلما رواج کارت پستال های ایرانی مقارن با دوران اوج این گونه مراسلات در خارج از کشور  است .آشنایی مردم ایران با کارت پستال در نیمه قرن سیزدهم قمری آغاز شد . ورود کارت پستال  در ایران توسط ایرانیانی که به خارج سفر میکردند و برخی رجال و سلاطین قاجار بود که در مراسلات و نامه نگاری با ایران و یا در هنگام سفر از کارت پستال استفاده می کردند . بعد از پیشرفت عکاسی در ایران و چاپ اولین کارت   ، از سال ۱۸۷۷ در ایران نیز استفاده از کارت پستال بصورت محدود و خصوصی رایج  شد

پس از سفر دوم مظفرالدین شاه به پاریس و آشنایی وی با کارت پستال های عکس دار و دستور او ، استفاده از کارت پستال درایران رواج پیدا کرد . او مجموعه ای بی نظیر از کارت پستال ها را با خود به ایران آورد که هم اکنون در کاخ گلستان نگهداری می شود .

پس ازگذراز دوره ناصرالدین شاه وعکاسی درباری، آغاز جنبش مشروطه، جرقه جدیدی برای تغییر هنر عکاسی به شمار می آمد.

دردوره مشروطه با توجه به اینکه از نظر فنی چاپ عکس درروزنامه ها ممکن نبود ،  عکس ها در دست مردم گردش می کرد و به غیرازعکس های یادگاری که کمابیش درمیان طبقه مرفه شهر نشین رایج بود ، مردم عکس انقلابیون مانند میرزاکوچک خان ودیگر مبارزین را  خریداری می کردند.

در کتاب گنجینه عکس ایران تألیف زنده یاد دکتر ایرج افشاربه نقل از خاطرات حاجی سیاح این چنین آمده است : “نایب عبدالله آمد و گفت حاضر باش. شاه امر کرده عکاس آمده عکست را بردارد. گفتم حاضرم چون رسم ناصرالدین شاه این است که هر کس را می کشد اول عکس او  را برمی دارند.”

شاید ،بسیاری ازاین عکس ها برای تحریک احساسات عمومی به صورت کارت پستال چاپ و در بین مردم پخش    می شد.

پس از پیدا شدن تدریجی حدود ۶۰ کارت پستال مربوط به دوره ی مشروطه با مضمون اعدام مبارزین دوران مشروطیت ، طرق شکنجه و آدرس های متنوعی که رو و یا پشت آن نوشته شده بود این ذهنیت پیش آمد که در این دوران ، کارت پستال تنها در وجه مراسلاتی خود عمل نکرده و فرستندگان و مخاطبین آنها در رد و بدل اطلاعاتی ویژه در ارتباط با شرایط اجتماعی بوده و نمونه های یافت شده می تواند بخشی از این اطلاع رسانی جمعی باشد ،  بااینکه هنوز تیراژ آنها مشخص نیست .

از  مؤسساتی که درزمینه نشر کارت پستال در ایران فعال بوده اند؛ می توان به  سرای امیر _ حجره آقا سیدعبدالرحیم کاشانی  ( از فعالین  مشروطه)،  تیمچه آموسی جواهری -مغازه نو بهار _ لاله زار؛ مغازه گلستان _ خیابان لاله زار؛_ شرکت سیدعباس کاشانی و برادران اشاره داشت . ( صافی،۱۳۶۸ ،۱۷)

با تغییر سلطنت ، کارتپستال های جدید روی مقوای زرد کمرنگ در چاپخانه آنسخدی و پسران هارلم هلند [۷] چاپ شدند . کارت ها در صفحات ۲۰ عددی یا ۱۰ عددهمراه کارت جواب قبول در یک رنگ ، اندازه کارت ۹۳x140-136 میلی متر. نوشته فارسی روی کارت جواب قبول متفاوت و کلمه RESPONSE” روی آن دیده می شود ( نوین فرح بخش -۱۳۸۱ -۱۷)

در سال ۱۲۸۲ قمری ۱۹۰۳ میلادی کارت پستال های عکس دار با تصاویر مختلف در چاپخانه آنسخدی و پسران هارلم هلند در صفحات ۳۲- ۶۴ عددی در چهار رنگ ع سیاه ، سبز ، آبی و قرمز قهوهای به چاپ رسید . هر کارت دارای حاشیه خاکستری می باشد. ( نوین فرح بخش -۱۳۸۱ -۲۷)

  •         سبک کار در کارت پستال های نقاشی این دوره

گاهی   ازکارت پستال های نقاشی شده استفاده می شد. اندازه این کارت ها ۱۵×۱۰ سانتی متر بوده و اکثراٌدر کشورهای اروپایی چاپ  شده است و گاهی برای جذابیت بیشتر بصری از ترکیب  چند  عکس  و نقاشی  استفاده می شده که کلاژ گفته می شود و در برخی از موارد عکس های ترکیب شده را رنگ    می کردند، تا شاید، بیشتر بتوانند مردم را  از نظر بصری جذب کنند.  برای تهیه هر کدام از عکس ها زمان زیادی وقت گذاشته می شده و هر کدام  از آنها حاوی پیامی

است. از مجموعه ی حدود ۲۶ تایی   کارت پستال های نقاشی شده مربوط به    شکنجه در دوره مشروطه  است ،(کارت پستال۲ و۳).با توجه به ساده بودن نقاشی ها،   پرداخت کمتر به جزئیات ،نداشتن عمق در تصویر ، برای  چهره  ی محکومین و جلادان ،می توان تلفیقس ازنقاشی  مینیاتور و گرافیک ابتدایی (با توجه به این که سفر های غربی)  را در آن مشاهده نمود .

اولین کارت پستال ها با تمبر ناصرالدین شاه با قیمت ۲ شاهی و نصفه یکشاهی الصاق شده و در معرض فروش گذارده شد.( نوین فرح بخش -۱۳۸۱-۷)

کارت پستال های موجودکارت های ارسالی ایرانیان مقیم خارج از کشور برای دوستان و نزدیکان خود می باشد.دلیل اهمیت کارت پستال های مشاهده شده در این مقاله به لحاظ  احساسات مردم نسبت به بعضی از شخصیت های تاریخی و رجال روزگارخود است مانند کارت پستال های مرتبط با رجال دوره مشروطیت یا روحانیون که امروز جنبه تاریخی و سندی پیدا کرده اند و به عنوان اسناد تاریخی و اجتماعی مورد استفاده قرارمی گیرند. بعدازصدور فرمان مشروطیت وآرام شدن نسبی کشورکم کم کارت پستال های تزیینی مانند مناظری ازکوه دماوند، باغ مسجد کرمان، قالیبافی در لرستان ، تخت جمشید و … هم چاپ شد.

از سال ۱۲۵۶ شمسی کارت پستال هایی با نوشته فرانسوی به نام ایران و علامت شیر و خورشید با زمینه ای به  رنگ های سفید، کرم، نخودی، زرد، خاکستری و قرمز گلی وجود دارد . .( نوین فرح بخش -۱۳۸۱-۷)

عکس ها عموماً به صورت سیاه وسفید بوده و گاهی با دست رنگی می شده است. کارت پستال هایی که با دست رنگ آمیزی می شدند و به آنها دست رنگ می گفتند خود هنری منحصر به فرد بوده که عکس ها را با استفاده از ظرافت و زیبایی خاص رنگ می کردند و چیزی بین عکس رنگی و نقاشی به وجود می آمده است  که  نمونه هایی از آن را در عکس ها مشاهده می فرمایید .

مطلب حائز اهمیت در مورد کارت پستال ها موضوع آنها است . نوع موضوعات انتخاب شده نه تنها از نظر تنوع ذوق وسلیقه وپسند مردم آن عصر مورد توجه قرار می گیرد بلکه حاوی احساسات مردم درآن دوره نسبت به بعضی از شخصیت های تاریخی و رجال آن روزگار بوده و حکایت از بطن اجتماع درگیرآن ایام دارد . عکاس های درباری  عکاسخانه های خود را رها کرده  و درکوچه  بازار ازمردم  و وقایع  پر تلاطم آن  دوران  عکسبرداری می کردند. عکس های باقر خان و ستار خان دست به دست می شد و در آن اوضاع آشفته عکاس لحظه ها را ثبت می کرد.

در بررسی کارت پستال های باقی مانده از دوره قاجار، عکاس به جای توجه به زیبایی بصری و تزیینی،  سندیت نمایش وقایع تاریخی رامورد توجه قرار می داده است. مسلماٌ چاپ کارت پستال

هایی با موضوع  رجال قاجارو مشروطیت یا روحانیون چندان غیرمعمول نبوده چراکه دراروپا نیزکارت پستال هایی از شخصیت های برجسته دردست است. اما اهمیت وقایع ثبت شده به اندازه ایران در هیچ مکانی دیده نمی شود چرا که حتی وقایع نابهنجار اجتماعی و سیاسی ماننداعدام مبارزین، فلک کردن، شکنجه، اعدام اشرار ویا اعدام شخصیت های مهم مشروطه نیز به صورت کارت پستال در آمده است. موضوعات فوق درهیچ دوره ای دیگری دیده نشده و تقریباٌ در اوایل دوره پهلوی کارت پستال های صرفاٌ تزئینی و تنها برای تبریکات رایج استفاده می شده اند.

از عکاسانی که عکس ها ی آنان دراین دوره بر روی کارت پستال ها چاپ شده می توان بطور خاص آنتوان سوریوگین[۸] را نام برد.میر سید علی[۹] در تهران_استپانیان [۱۰]در تبریز جعفر قاجاردر مشهدو..

با توجه به اینکه در دوران مشروطه حبیب الله طاهری در سلطان آباد نشریه ارگان حزب دمکرات را به صورت ژلاتینه منتشر می ساخت[۱۱] ، شاید   بتوان   نقش اورا به عنوان یکی از پدید آورندگان کارت پستال های این دوران مورد بررسی قرار داد .

لازم به ذکر است که در جنگ جهانی اول و دوم برای مکاتبات جنگی از کارت پستال هایی برای اطلاع رسانی و مستند سازی وقایع جنگ  استفاده می شده است اما شاید  در ایران قدمت بیشتری داشته باشد .

یکی دیگر  از ارزش های مهم  کارت پستال ، ارزش فنی آن از لحاظ چاپی است، که در بسیاری از آنها که دارای امضای چاپخانه های ایران هستندکیفیت بالای تکنیک از نظر عکاسی و چاپ به وضوح دیده می شود.

با توجه به بی سوادی مردم وکمبود روزنامه ها و عدم اطلاع رسانی، بهترین راه آگاهی مردم چه بود ؟ از چه طریق می توانستند مردم را متحد و همراه کنند؟ آیا ذهن خلاق ایرانی راهی برای این مهم پیدا می کرد؟  راهی که حتی عامه مردم را مطلع و تهییج کند. آیا  دیدن عکس از اتفاق ها و

وقایع بهترین راه نبود ؟ چرا در یک جامعه ، ابزاری مانند کارت پستال که بیشتر جنبه تزئینی و ارسال پیام تبریک را دارد  به یک باره به چنین ابزاری تبدیل می شود؟ آیا برای هشدار و آگاهی جامعه از آن استفاده می شده است ؟ آیا به دلیل محدودیت اطلاع رسانی وابزار آن بوده است ؟ چرا این گونه کارت پستال ها جنبه رسانه ای و تبلیغی پیدا می کنند؟

چاپ کارت پستالهایی با مضامین شکنجه ،اعدام ، تحصن ها و راه پیمایی ها ی مختلف افراد سر شناس جنبش مشروطه همگی راهی بود برای آگاهی و اطلاع رسانی مردم و شاید اگر بخواهیم با تکنولوژی امروزه آن را مقایسه کنیم کاربردی مثل سایتها و ایمیل داشته است  .دست به دست گشتن عکسها در بین مردم برای متحد و مطلع شدن مردم از اتفاقاتی که شاید تعداد محدودی از آن خبر داشتند راهی موفق و نتیجه بخش بود. .

 تقریبا بیشتر ما درطول عمرمان دست کم یک کارت پستال برای دوستان و عزیزانمان  فرستاده ایم.کارت هایی که از بیش از صد سال پیش تا همین چند سال گذشته ، احساس ، واطلاعات گرانبها و متنوعی از مردمان ، تاریخ و فرهنگ مان را در پشت و رو ی خود حفظ کرده و امروز برایمان به یادگار مانده است .   سند های تصویری و نوشتاری که پیوسته سلام مسافر را می رسانده اند و آنهایی هم که این کارت های پستی را دریافت می کرده اند یک خاطره ، یک انگیزه برای سفر و یک پیام محبت آمیز دریافت می داشته اند . اما هرچه که باشد تصاویر این کارت پستال ها و پیام شخصی که روی آنها نوشته شده ،‌در واقع لحظه ای از زمان را متوقف کرده است . کارت ها در حال حاضر دیگر بیش از یک لحظه از تاریخ است . زیرا در دل خود داستانی نهفته دارد . داستانی سرشار از کلمات و تصویر .[۱۲]

نمونه ای از کارت پستال ها به همراه شرح

کارت پستال  شماره  ۱

تصویر به دار آویختن  ۸ تن از مجاهدین ملی است که در بین آنها حضرت علامه ثقه الاسلام شهید ، دیگر شهید شیخ سلیم ، ضیاء العلما و صادق خان و چهار تن دیگر از اعضای فعال انجمن ایالتی آذربایجان اند که بعد از ظهر روز عاشورا آن بزرگواران را به دلیل اسلام پرستی و وطن خواهی به دار آویختند.

تاریخ مشروطیت ایران پر است از حماسه و ایثار، ارشاد و هدایت ، از خودگذشتگی و مبارزه ، شهادت  و پیروزی. این نهضت ، حماسه توفنده مردم مسلمان علیه بی عدالتی ها ، وطن فروشی ها، کشتارها ،    شکنجه  ها دردوره قاجاریه بود تا زمام اموررا از دست آنان خارج سازند و راه تعالی را بپیمایند. ثقه الاسلام پس از آغاز مشروطه خواهی ، در صف حامیان آن درآمد.وی مردم را به آثار حیات بخش حکومت ملی آشنا نمود.

در ماه محرم روز عاشورا  سال ۱۳۳۰ ق ، اول صبح ، درسربازخانه چوبه دار دسته جمعی برپا شد و بعد از ظهر آن روز خونین ۹ نفر دستگیرشدگان را از باغ شمال به سربازخانه آوردند تا به دار کشیدن آنها، صدای آزادی خواهی مردم تبریز را خاموش کند. (منبع ..)

در این کارت پستال از تلفیق عکس و نقاشی استفاده شده در قسمت پایین کادر از عکس استفاده شده و لباسها رنگ شده ولی در قسمت به دار آویخته گان از نقاشی  استفاده شده است .

کارت پستال  شماره ۲

استفاده از نقاشی برای نمایش ظلم حکومت دوره استبداد و محبوسین را با غل و زنجیر نشان می دهد. استبداد قاجار فشار فراوانی بر مردم اعمال می کرد به گونه ای که طاقت جامعه از کف رفت و آمادگی یک انقلاب علیه ظلم و استبداد فراهم آمد. وضع اقتصادی مردم به وخامت گرایید و اختلاف طبقاتی و بی عدالتی زمینه ساز یک واکنش تند اجتماعی و دگرگونی اوضاع گردید.

 

کارت پستال  شماره۳

نقاشی از به توپ بستن یکی از مبارزین و تکه تکه شدن او . روز دوم تیرماه هزار و دویست و هشتاد و هفت ساختمان مجلس شورای ملی به توپ بسته شد و همزمان با این دوره مردم مبارز در شهرهای مختلف به   مجازات های شدید غیرانسانی محکوم شدند از جمله به توپ بستن و تکه تکه شدن آنها که این نقاشی از صحنه به توپ بستن مبارزین به تصویر کشیده شده است.

 

کارت پستال  شماره ۴

چه خوش این دم که خود را بر سر دار فنا دیدم

       خودم را سربلند و عالمی را زیرپا دیدم

به دار آویختن یک آزادی طلب بدون محاکمه در سال ۱۳۲۷ قمری و در قسمت سمت چپ پایین تصویر    محمد علی شاه مونتاژ شده که مربوط به توپ بستن مجلس و اعدام مقصرین ترور وی می باشد .

 

کارت پستال  شماره ۵

در روی عکس نوشته شده اولین مغلولین (به زنجیر کشیده شدگان ) آزادی و در بالای سمت چپ نوشته شده یادگار رولوسیون ایران ( انقلاب ایران ).

 

کارت پستال  شماره ۶

روز تشیع جنازه جناب مستطاب حاجی میرزا حسن شبستانی است که درعکس ازدحام جمعیت را نشان می دهد.

 

کارت پستال  شماره ۷

در روز چهلم وفات عباس آقا مجاهد آذربایجانی قاتل اتابک در سر قرار اوست. عکس با دست به طرز ماهرانه ای رنگ شده است.

 

کارت پستال  شماره ۸

گروهی از مبارزین را نشان می دهد به نوشته  روی عکس یادگار انقلاب ایرا ن – اتحاد اسلام .

 

کارت پستال  شماره ۹

عکس متحصنین سفارت انگلیس برای مشروطیت در سال ۱۳۲۴ قمری را نشان می دهد که بعد از امضای فرمان مشروطیت به خانه خود رفتند.

 

کارت پستال  شماره ۱۰

سال ۱۳۳۰ق، سال سیاهی برای ملت ایران محسوب می‌شود. مدتی قبل، حکومت مشروطه جهت نظم‌دادن به امور مالیه ایران، مستر مورگان شوستر امریکایی را استخدام نموده بود و او نیز با دقت به انجام وظیفه می‌پرداخت. اقدامات شوستر ضربه مهمی بر منافع نامشروع انگلیس و روس در ایران وارد می‌کرد لذا دولت روس در واکنشی شدید، با همراهی و حتی تحریک انگلستان،ضمن اولتیماتومی به دولت ایران، اخراج مستشاران امریکایی و از جمله شوستر را خواستار شد و تهدید نمود اگر ظرف چهل‌وهشت ساعت درخواستهایش عملی نگردد، قوای روس به طرف تهران پیشروی خواهند نمود. درحقیقت، قصد اصلی روسها از اولتیماتوم، به‌دست‌آوردن بهانه‌ای بود که قشونشان نقاط شمالی ایران را اشغال و تصرف نمایند. در مقابله با تهدید روسیه، مجلس تحت‌ تاثیرنطق مهیج یکی از علمای انقلابی، اولتیماتوم را رد نمود. درنتیجه، قوای تازه‌نفس روسی به طرف آذربایجان و تهران حرکت نمودند. دولتٍ وقت، بنا به مصلحت، مجلس را منحل و اولتیماتوم را قبول نمود و از روسها عذرخواهی کرد. این‌چنین پیشروی قوای روس متوقف گشت. عکس نمایشگر رژه ارتش روس می باشد .

 

کارت پستال  شماره ۱۱

به دارکشیدن رییس اشراردرسال ۱۳۲۷ قمری را نشان می دهد.گرفتن عکس های اینچنین در کنار پیکر به دار آویخته شده یا جسد بی جان اعدام شده تنها در دوره مشروطه به صورت کارت پستال چاپ شده و به احتمال قریب به یقین این کارت پستال ها با این مضمون تنها در ایران مورد استفاده قرار می گرفته است.

 

کارت پستال  شماره ۱۲

کشته شدن مسلمانان در بادکوبه و آمدن کنسول ایران سر نعش آنها را نشان می دهد، عکس به طرز بسیار زیبایی رنگ آمیزی شده است.

همانند تصویر شماره ۱۱ این کارت پستال نیز با موضوع عکس گرفتن در کنار جسد بی جان چاپ گردیده است و با توجه به موضوع نه چندان خوشایند عکس کارت پستال بسیار ماهرانه، زیبا و لطیف رنگ آمیزی شده، تا حدی که تفاوت فاحشی با موضوع عکس را مشاهده می کنید.

 

کارت پستال  شماره ۱۳

عکس های رهبران جنبش و روحانیون مبارز که کنار هم روی یک کارت پستال چاپ شده است.

اولین رجال با سیاست و آگاه کنندگان ملت و شهدا راه حریت و مجاهدان طریق انسانیت:

 ۱-آقاسید جمال الدین اسدآبادی ۲-آقاسید جمال الدین واعظ ۳-حاجی میرزا ابراهیم آقا وکیل تبریز ۴- ملک المتکلمین ۵-آقاسید حسن شریف زاده ۶- میرزا رضای کرمانی ۷- میرزا جهانگیرخان ۸-عباس آقا

کارت پستال  شماره ۱۴

تصویری از پشت یکی از کارت پستال ها است که شرکت سیدعباس کاشانی و برادران آن را چاپ کرده و مهر مغازه فروشنده را هم دارد با این نوشته  (خیابان شاه آباد مغازه جوان تهران سال ۱۳۰۹شمسی)( چرا شمسی و چرا مغازه ؟//)

 

نتیجه گیری و هدف

به جرات می توان گفت این چنین استفاده ای از عکس و کارت پستال به عنوان ابزاری برای آگاهی جامعه و اطلاع رسانی در شرایط و موقعیت های مختلف در جای دیگری دیده نشد ه   است.

در واقع عکس درکارت پستال ها با ویژگی منحصر به فرد موجود در ایران همچون آینه، وابسته به وضعیت اجتماعی و سیاسی دوران خود بوده و نمایش دهنده وضعیت ملتهب یا آرام دوران مختلف است .در یک دوره به عنوان رسانه، در دوره بعد به عنوان سندی برای ثبت آثار باستانی، در دوره ای دیگر به عنوان کارت پستال های ترئینی مورد استفاده قرار می گرفته اند

یکی از وظایف مهم و اساسی سرآمدان و مدعیان فرهنگی در مقابل گذشتگان احساس مسئولیت در برابر آثار با ارزش هنری – تاریخی است. این آثار که با گذشت ایام و حوادث بسیار به امانت به ما سپرده شده، یادگارهای نیاکان ما هستند و  ا بر ماست که نه تنها در پاسداری و امانت داری از این آثار بکوشیم بلکه با این اعتقاد   که موزه، مرکز نمایش، معرفی و تحقیق در مورد تاریخ، فرهنگ، هنر وعلم است ،در تلاش برای   شناسایی دقیق و علمی  آثاری چون کارت پستال های تاریخی که  بسیاری از موضوعات گذشته را بر ما روشن می کند،بکوشیم .

باتشکر از لیلا زندی

و تشکر ویژه از نسرین ترابی

      منابع و مأخذ:

۱- آرشیو کارت پستال های ناصرالدین حسن زاده .

۲- آرشیو کارت پستال های موزه عکسخانه شهر .

۳- ایتالیایی ها و عکاسی در ایران ، محمد رضا طهماسب پور ، چاپ اول ، نشر قو ، سال ۱۳۸۵٫

۴-  تاریخ پست و تلگراف و تلفن در ایران ، ح پژمان ، چاپخانه علی اکبر علمی.

۵-  تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران ، یحیی ذکا ، ۱۳۷۶ نشر علمی فرهنگی .

۶-  تصویر ایران ، لارنس لاکهارت – جیمز بمبرک  و چالز ملویل .

۷-  روزی روزگاری ایران ۱۲۷۵  –  ۱۳۰۵ .

۸-  شرح حال رجال ایران ، مهدی بامداد ، انتشارات امیر کبیر .

۹-  فصلنامه حرفه هنرمند – پاییز ۸۴  شماره ۱۳ و ۱۸ .

۱۰-  کارت پستال های تاریخ ایران ، قاسم صافی ، چاپ اول ، مؤسسه فرهنگی گسترش هنر ، تهران.

۱۱- کارت پستال های مشروطه ، ناصرالدین حسن زاده ، چاپ موزه عکسخانه شهر.

۱۲-کارت پستال های فروشی ، تاریخ اجتماعی تهران – جلد ۴٫

۱۳-  مجله عکس شماره های ۱۴۰ – ۱۴۵- سال ۱۳۷۷ ، مجموعه مقالات آرمان استپانیان .

۱۴-  مجله عکس شماره های ۱۶۶– ۱۶۹ سال ۱۳۸۰ ، مجموعه مقالات محمد رضا طهماسب پور .

۱۵- مجله عکس شماره ۱۹۰ سال ۱۳۸۱ . چهره های بردگی .

۱۶- نامه های ادوارد براون سال ۱۳۵۳٫

۱۷- ناصرالدین شاه عکاس ، محمد رضا طهماسب پور ، نشر تاریخ ایران چاپ اول ۱۳۸۱ .

۱۸- وقایع نگار تاریخ مشروطه ، مؤسسه مطلعات تاریخ معاصر ایران ، ۱۳۸۵ .۱۹

۱۹-سلام مسافر –کارگروه پژوهشی کارت پستالهای تاریخی ، زمستان ۱۳۸۹

۲۰- سایت ویکی پدیا –انگلیسی

۲۱- http://mokhatabshenasi.blogsky.com/1390/03/21/post-13/


۱-Creswell jahn

[۲] ۱۸۲۹-۱۹۱۴ Conline Besnardeau

[۳] Lithographed

[۴] ویکی پدیا  از سایت

[۵] ویکی پدیا فارسی

[۶]www.mokhatabshenasi.blogsky.com/1390/03/21/post-13  برگرفته از سایت :

[۷] J.Enschede&zonen,Haarlem

[۸] A.Sevruguin از عکاسان با ذوق تبریز و تهران که اصالتا گرجی بوده ( تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران – یحیی ذکا

[۹]میرزا سید علی اعتماد حضور از عکاسان استاد که نمونه کارهای او به فراوانی در آلبوم ها در دست خانواده ها دیده می شود . .( تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران – یحیی ذکا )

[۱۰] بارون اس ک استپانیان از عکاسان پیشین تبریز است که در اوایل دوره مشروطه عکسهای زیادی برداشته است. .( تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران – یحیی ذکا)

[۱۱] کتاب نقره نور دیده به نقل از نشری تئاتر صفحه ۲۷

[۱۲] مهرداد اسکویی –زندگی روزمره مردم به روایت کارت پستال های تاریخی -۲۸ اردیبهشت ۹۰ –موزه عکسخانه شهر