بررسی گلیم ایران

بررسی گلیم ایران

  تاریخ نشر:١٣٨۶

 مقدمه

          گلیم نوعى فرشینه است با بافتى ساده که با پشم و پنبه و در مواردى با پشم و موى بز بافته میىشودنخ هاى تاروپودیک در میان از زیر و روى یکدیگر مى گذرندمانند بافت سادهٔ یک سبدگلیم به عنوان یک صنعت دستى زنانه درمناطق عشایرى و روستایى ایران رواج داردوسیلهٔ بافت گلیم مانند قالى براساس دارهاى افقى یا عمودى استاینفرشینه به دلیل ارزان بودن مصرف عمومى داردگلیم ایرانى برحسب مناطق گوناگونى که آن را میبافند، داراىشیوه هاى بافت و نقوش متنوع است

مواد اولیه گلیم

یکى از ویژگى هاى گلیم، وفور مواد خام آن است و به همین دلیل در میان اقوام مختلف تولید میىشود.

مواد اولیه گلیم

پشم گوسفند، پشم شتر، موى بز و اسب و پنبه مى باشداز نزدیک به ده هزار سال پیش که انسان به دام پرورى واصلاح نژاد دام پرداخت، ب هتدریج پشم گوسفند به الیاف بلند و نرمى که قابل ریسیدن بود، تبدیل شدخصوصیات پشم با مو، پنبه و ابریشم بسیار متفاوت استگره هایى بر سطح الیاف پشم وجود دارد که هنگام ریسیدنبه آن خاصیت درهم پیچیده شدن مى دهد و پارچه هاى پشمى ب هدلیل درصد بالاى چربی، عایقى ممتاز است وخاصیت فر مپذیرى عالى داردچیدن پشم یک تا دوبار در سال انجام م ىشود و غالبًا پس از پایان سرماى زمستان در ما ههاى فروردین و اردیبهشت، ویا پس از کوچ گله به مراتع تابستانى انجام مى شوددر مناطق ساحلى و گرم تر مثل عربستان و جنوب ایران در ماهاسفند و در مناطق کوهستانى با آب و هواى سردتر مثل شمال شرقى ایران و افعانستان در خردادماه آغاز مى شودمحصول پشم هر گوسفند از یک تا سه کیلو است و براى شستن آن گله را یا از درون نهر یا رودى عبور مى دهند یاآن که پشم را چیده و سپس مى شوینددر مناطقى که پشم خوب تولید مى شود، آماده سازى نخ با مراقبت هاى خاص همراه استپشم را به دفعات مى شویندو آب م ىکشند تا کام ً لا پاکیزه شود و چربى آن به میزان دلخواه برسدبراى افزودن به قدرت پا ککنندگى آب و زدودنچربى هاى سطحی، ترکیباتى شیمیایى مانند کربنات دوسود، پتاس و مواد قلیایى دیگر از جمله مواد گیاهى به آن اضافه مى کنند.مرحلهٔ شست وشو نه تنها در زدودن مواد زاید و چرک بلکه در افزودن به قدرت رنگپذیرى پشم نیز حائزاهمیت است.

 پس از شست و شو پشم را براساس رنگ و کیفیت، درجه بندى میکنندامروزه به دلیل تجارى شدن وکاهش معیارهاى تولید، مراقبتهاى کمترى در مرحله درجه بندى پشم صورت میگیردمرحلهٔ بعد شانه کردن پشم است که الیاف را از یکدیگر جدا و یکدست میکنند رایج ترین ابزار این کار یک قطعچوب با ردیفى از میله هاى فلزى است که در زمین نشانده مى شودپشم را به دفعات از داخل میله ها عبور مى دهند والیاف کوتاه از بلند جدا میشودمرحله ریسندگى چنانچه با دستگاه انجام شود با صرف هتر است و امروزه در بسیارى از قال ىها و گلیم ها از آن استفاده مى شود

 این پشم به هیچ وجه مناسب نیست، زیرا دستگاه ریسندگى پشم را نازک، شکننده و کوتاه مى کند و حالتانعطاف پذیرى آن را از بین میبرد

رایج ترین شیوه ریسندگی، با دوک ن خریسیاستدوک داراى صفحه گردى از چوبیا سفال است، که نوع متداول آن داراى میله مخروطى چوبى یا فلزى است که در میان صفحه گرد یا چهاروش چوبى فرو رفته است

ریسندگى به شکل اشتغالى خودکار و غیرارادى شکل مى گیرد و چوپانان حتى هنگام مراقبت از گله وزنان در ساعات فراغت و در هر حالتى که بتوانند ن خریسى را همزمان با کارهاى دیگر انجام مى دهند

از موى بز، شتر و اسب نیز در گلیم بافى استفاده مى شوداین مو، گاه همراه با پشم گوسفند دوباره ریسیده میشود تاریشه هاى ظریفى به تار گلیم بدهد

موى شتر دوکوهانهٔ آسیاى مرکزى خودبخود ریزش م ىکنداین نوع مو را همراه باپشمى که از گردن و گلوى حیوان چیده م ىشود، در گلیم بافت هاى عشایرى افغانستان، بلوچستان و شرق ایران به وفور استفاده مى کنندموى دم و یال اسب در منگوله ها و ریشه هاى تزئینى گلیم بافت ها، استفاده میشود.

در بیشتر دشت هاى حاصلخیز آسیاى مرکزى و آفریقاى شمالى پنبه خودبخود مى روید

در عصر حاضر کشاورزان پنبه را براى تجارت کشت مى کننداختصاصات و امکانات پنبه از پشم بیشتر استپنبه به وفور کشت مى شود و الیاف آنبسیار مستحکم استآن را با قطر کم م ىتابند تا براى باف تها ظریف مناسب باشد.قسمت اعظم تارهاى بافندگى از نخپنبه فراهم مى شود

پنبه برخلاف پشم سفید شفافیت اولی هاش را از دست نمى دهداما رنگ را به خوبى پشم جذبنمى کنددر دورهٔ صفوى در کارگاه هاى صحنه و سنندج، گلیم ابریشمى تولید م ىشود؛ اما امروز جز در منطقهٔ قیصرى درآناتومی، از ابریشم در بافت گلیم استفاده نمیشود

بافنده هاى عشایر و صحرانشین علاقه زیادى به تزئین گلیمبافت هایشان دارند که با زینت آلات کمیاب و غیرعادى مانند الیاف فلزى و مصنوعی، مهره، صدف و سکه انجام مى گیرد.