سندشناسی
سندشناسی

دیدگاه غالب پژوهشگرانی که در ایران به مبحث سند پرداخته‏اند، دیدگاهی یک جانبه و عمدتا تاریخی است. از این منظر، پژوهنده هر سند را تنها، از آن جهت مورد بررسی قرار می‏دهد که به کمک آن بتواند درباره‏ی یکی از رجال یا یک موضوع تاریخی آگاهی تازه‏ای به دست آورد. به همین دلیل فرامین و مکاتبات حکومتی بیش از دیگر انواع سند، توجه اهل پژوهش را به خود جلب کرده است. نگاهی گذرا به مجموعه‏ی اسناد و مقالات چاپ شده در این باب مؤید این مدعاست.
بازخوانی، ویرایش و تصحیح متن اسناد اگرچه امری مهم و لازم است و می‏تواند زمینه را برای پژوهش‏های ثانویه فراهم کند – و متأسفانه حتی در این زمینه نیز تاکنون شیوه‏ای یکسان ارائه نشده است – اما بسنده کردن به آن راه را برای پژوهشهای عمیق‏تر خواهد بست و ما را به نوعی سهل‏انگاری و سطحی‏نگری خواهد کشاند.
اسناد حوزه‏ی وقف اگرچه از حیث توجه پژوهندگان، در رتبه‏ای پس از احکام و مکاتبات دیوانی، قرار می‏گیرد، اما جالب است بدانیم، تا پیش از انتشار مجله‏ی وقف؛ میراث جاویدان، (یعنی حدود ده سال پیش) در ایران کمتر از چهل وقف‏نامه منتشر شده بود. دیگر اسناد مرتبط با وقف چون حبس‏نامه، استشهادیه، وصیت‏نامه، هبه‏نامه و… یا اصلا مورد توجه واقع نشده و یا به ندرت به آنها پرداخته شده است و این در حالی است که در ایران دست کم بیست هزار وقف‏نامه وجود دارد که هر کدام به تنهایی یا در کنار اسناد هم‏عصر یا هم منطقه‏ی خود، می‏تواند منبعی منحصر به فرد و دارای ارزش پژوهشی بسیار باشد.
بدین‏رو بر آن شدیم تا برای توجه دادن پژوهندگان جوان و تأکید بر منظرهای مغفول مانده در باب اسناد و بخصوص اسناد وقف، شماره‏ای از مجله را با تکیه بر موضوع سندشناسی منتشر نماییم.
دانش سندشناسی، امروز شاخه‏ی علمی مستقلی به حساب می‏آید. از این دیدگاه علاوه بر پرداختن به جنبه‏های تاریخی، ادبی، اقتصادی، جغرافیایی، باستان شناسی، معماری، نسب شناسی و غیره در هر سند، توجه به صورت سند نیز خود موضوعی مهم برای پژوهش است. رکن اساسی نگاه سند شناسانه از یک سو نگاه نقادانه به سند است برای
دریافت درستی و نادرستی آن و از سوی دیگر نگاه تیزبینانه به صورت اسناد است برای دریافت بسیاری از نکات، آداب و روشهایی که در طول زمان و در تولید یک سند دخیل بوده و می‏تواند برای هر دوره و منطقه یک ویژگی شمرده شود.
دانش سندشناسی سعی دارد تا با بررسی، طبقه‏بندی و تحلیل صورت و محتوای اسناد به تدوین، بازسازی و شناخت اصولی بپردازد که بتواند ملاک نقد و بررسی اسناد قرار گیرد.
به عنوان نمونه در حوزه‏ی اسناد وقف می‏توان موارد زیر را از اهداف و یا بخشی از پژوهشهای سندشناسی برشمرد.
شناخت دقیق ویژگیهای انواع سندهای مربوط به موقوفات (وقف‏نامه، حبس‏نامه، نذرنامه، نماء وقف، استشهادیه، اقرارنامه، هبه‏نامه، اجاره‏نامه، حکم تولیت، رأی دادگاه و…) و نشان دادن تفاوت‏های صوری و سبکی هر کدام.
تدوین راهکارهای شناخت درست اسناد از جهت اصل بودن، رونوشت‏های ثانویه، رونوشت‏های غیر مصدق، خلاصه‏ی سند و… و ارزشگذاری هر کدام.
تدوین و تألیف منابعی برای شناخت علمی کاربرد خطوط، زبان‏ها و اصطلاحات به کار گرفته شده در اسناد و نیز شناخت اوزانها و مقیاسها به تفکیک دوره‏های مختلف و محدوده‏های جغرافیایی.
پژوهش در باب مراکز تولید سند، محاضر و علمای هر منطقه در طول تاریخ.
شیوه‏های نسخه‏برداری، تأیید اسناد و رسوم مربوط به آن چون سجل‏نویسی و سبک شناسی عبارات رایج آن.
استفاده از مهر و سیر تحول آن در اسناد.
سبک شناسی نگارشی، صفحه‏آرایی و شناخت انواع کاغذ و تزیین و اندازه‏ی اسناد در ادوار و مناطق مختلف.
آشنایی هرچه بیشتر پژوهندگان و دست اندرکاران امور اوقاف با وجوه مختلف موضوع سندشناسی می‏تواند به ایجاد هرچه بهتر زمینه‏های لازم برای امور پژوهشی چون تهیه‏ی فهرستهای دقیق و همه‏جانبه منتهی گردد و شیوه‏های عملی و علمی
طبقه‏بندی اطلاعات و نگهداری اسناد را نیز به ما آموخته و اطلاعات ما را از محتویات اسناد وقف ایران که متأسفانه اکنون بسیار محدود و ناکافی است، بیشتر کند.
پرداختن به اصول سندشناسی بخصوص برای سازمان اوقاف و امور خیریه، حتی در امور اداری نیز امری حیاتی و کاربردی است. آگاهی از سوابق تاریخی و تحولات یک موقوفه، رفع ابهام‏های مربوط به اسامی جغرافیایی در بسیاری از اسناد موجود و نویافته، نسب شناسی خاندان واقفان و متولیان به منظور تعیین تولیت و حل اختلافات و مشکلات مربوط به آن و نیز منطبق کردن اوزان و مقیاسهای دوره‏ها و مناطق مختلف با مقیاسهای امروزین از جمله‏ی این امور است که بدون برخورد علمی و برنامه‏ریزی درست هرگز ممکن نیست.
از همه مهمتر با توجه به حیات جدی وقف در جامعه‏ی ما و نیز تلاش ارزنده‏ای که برای شناسایی و احیای موقوفات از همان ابتدای انقلاب اسلامی انجام گرفته و اسناد بسیاری در این مدت از کنج انزوا به در آمده است، نیاز برخورد کارشناسانه و علمی برای نقد اسناد را ضروری‏تر می‏سازد. چرا که اسناد وقف در طول تاریخ به خاطر دربرداشتن منافع مالی همیشه در معرض دو خطر بزرگ خدشه‏دار شدن اسناد اصیل و نیز جعل سند بوده و هست

  • نویسنده : مدیر سایت
  • تاریخ انتشار : ۰۷-۲۰-۹۳
  • دیدگاه‌ها خاموش


نظرات بسته شده است.