شیشه گری چیست

شیشه گری صنعتی است که طی آن محصولاتی از طریق شکل دادن مواد معدنی ذوب شده در کوره، نظیر: سیلیس، خرده شیشه و یا ترکیبی از این دو و با استفاده از روش دمیدن با لوله مخصوص و کاربرد ابزار دستی شامل انبر – قیچی و قالب های ویژه و غیره حاصل می شود. مراحل تکمیلی و تزیینی دیگری نظیر نقاشی، تراش، آبگز نمودن، مات کردن، تلفیق با فلز و غیره را نیز دربرمی گیرد. مهم ترین مرکز ساخت محصولات شیشه دست ساز، تهران است که در آن کارگاه های متعددی به تولید محصولات شیشه ای با «روش فوتی» (= دست ساز) می پردازند.
در تعریف شیشه گفته شده است: «شیشه جسمی است شفاف و حاکی ماوراء و شکننده. شیشه مخلوطی است از سلیکات های قلیایی که از ذوب و سپس شکل دادن آن ها با دست یا قالب، پدید می آید و از آن جا که شیشه دارای شکل هندسی نیست، می توان آن را به شکل های دلخواه درآورد.» شیشه را نخستین بار و پیش از هزاره چهارم پیش از میلاد فینیقی ها ساختند و سپس ملل و اقوام دیگر چون مصریان، ایرانیان، هندیان و دیگران نیز موفق به ساخت شیشه شدند.
ظرف شیشه ای به رنگ زرد صدفی با زینتی شبیه به خطوط شکسته موج دار (مکشوف در یکی از گورستان های لرستان) یک گردنبند شیشه ای متعلق به ۲۲۵۰ سال پیش از میلاد که دارای دانه های آبی رنگ است (متعلق به ناحیه شمال غربی ایران) قطعات شیشه ای مایل به سبزی که در کاوش های باستان شناسی در لرستان، شوش و حسنلو به دست آمده است و هم چنین دیگر قطعه ها و نمونه های اندکی از آن ها در موزه آبگینه و سفالینه تهران هم موجود است، نشانگر قدمت این صنعت ارزنده و این هنر اصیل در ایران است. جام های بلورین و دکمه های ظریف شیشه ای به جای مانده از دوره هخامنشی، نمونه هایی از شیشه های دمیده در قالب و قطعه های زیبای شیشه ای که به گونه ای هنرمندانه تراش داده شده اند، همگی به دوران ایران باستان تعلق دارند و حاکی از رونق و اعتبار شیشه گری از آغاز تاریخ مدون ایران تا قرن هفتم است.
هر چند که از شیشه گری دوره اسلامی آگاهی چندانی در دست نیت، ولی شواهد و نیز نمونه هایی که از نقاط مختلف مانند شوش، ری، ساوه و نیشابور به دست آمده، نشان می دهد، در دوره مذکور ظروف گوناگون شیشه ای مانند بطری، قوری، عطردان، گلدان و فنجان ساخته می شده است. قرن های پنجم تا هفتم قمری را می باید اوج صنعت شیشه گری در ایران به حساب آورد، زیرا در دوران مذکور، صنعت گران به شیوه های جدیدی روی آوردند و استفاده از قالب های گوناگون با نقوش برجسته و فرو رفته را رواج داده و حک و تراش روی شیشه را نیز برای غنای کارشان به خدمت گرفتند. در همین دوران است که نقاشی های گوناگون از قبیل گل های تزیینی، شکل جانوران و استفاده از اشعار و آیات قرآن با رنگ های متنوع، به عنوان عاملی مکمل وارد شیشه گری دستی ایران می شود.
در دوره صفویه نیز ظروف مختلف شیشه ای در مناطق مختلف ایران چونان اصفهان، شیراز، گرگان و جاهای دیگر ساخته می شدکه نمونه های متعددی از آن در موزه ها و دیگر مراکز هنری در ایران و سایر ممالک جهان موجود است.
در حال حاضر، حدود ۳۵ کارگاه تنها برای تولید شیشه دست ساز و حدود ۳۰ کارگاه شیشه قالبی ساز و دست ساز و در مجموع حدود ۶۵ کارگاه شیشه گری تنها در شهر تهران به کار تولید انواع و اقسام محصولات شیشه ای می پردازند که ضمن حجم چشم گیر تولید در سال، توانسته اند با تهیه و عرضه انواع و اقسام فرآورده های شیشه ای مصرفی و تزیینی و به ویژه شیشه های واجد ارزش های هنری، مشتاقان بسیاری در داخل و خارج کشور به دست آورند. حتی شیشه دست ساز ایران نیز در زمره یکی از اقلام صادراتی صنایع دستی قرار گرفته است و اکنون با شیشه های دست ساز دیگر کشورها رقابت می کند.
مواد اصلی شیشه گری شامل؛ سنگ سیلیس، شیشه خُرده، سنگ آهک، کربنات دو سود، بُراکس، شوره، نیترات ها و برخی مواد قلیایی دیگر است. رنگ های مصرفی را نیز بیش تر اکسیدهای مختلف فلزی نظیر کبالت، مس، آهن، منگنز، کُرم و غیره و نیز نمک های فلزی، گوگرد، کربن و غیره تشکیل می دهد. باید گفت که هر کارگاه به طور معمول، در تهیه مناسب رنگ خاصی تخصص و مهارت دارد.
ابزار کار کارگاه های شیشه گری نیز بر لوله دم، الکترو موتور و پمپ باد، واگیره، دوشاخه، قیچی، قاشق چوبی مخصوص و دستگاه مشتمل می شود که در مجموع وسایلی بسیار ساده و ابتدایی است. درهر کارگاه شیشه گری، تعدادی کوره ذوب وجود دارد که طی ساخت انواع تولیدات از آن ها استفاده می شود. برای آن که شیشه گران بتوانند تعداد بیش تری رنگ به کار برند، معمولاً از چندکوره استفاده می شود. هم چنین در هر کارگاه، یک یا چند گرم خانه وجود دارد که شیشه ها پس از ساخت، در درون آن ها قرار می گیرد تا به تدریج و با کاهش دمای گرم خانه و سرانجام پس از گذشت زمانی حدود ۲۴ تا ۴۸ ساعت از گرم خانه که دمای آن به صفر درجه سانتی گراد رسیده است، خارج می شوند تا بدین نحو و ضمن تنش زدایی، از شکسته شدن شیشه ها به سبب اختلاف دمای بالایی که میان فضای کارگاه و فضای بیرونی وجود دارد، جلوگیری شود.
برای تولید شیشه دست ساز که در اصطلاح به آن «شیشه فوتی» نیز می گویند، نخست مواد اولیه مصرفی را که معمولاً خرده شیشه است، در کوره می ریزند و حرارت می دهند تا به صورت مذاب درآید. این کار، یعنی تبدیل شیشه خرده به شیشه مذاب، به نسبت درجه حرارت کوره میان ۳۶ تا ۴۸ ساعت به طول می انجامد. هنگامی که شیشه به صورت کاملاً مذاب درآمد، استاد کار با بهره گیری از لوله دم که لوله ای است فولادی به طول ۱۰۰ تا ۱۲۰ سانتی متر، و استفاده از ابزار ساده دیگری چون قالب ها، انبر، قیچی و غیره به شیشه به طریق دست ساز شکل می دهد. تولید محصولات با کیفیت مطلوب، در گرو صبر، حوصله، هنر، ممارست و کسب تجربه طی سالیان طولانی است.