شیشه گری

در تعریف شیشه گفته شده است: شیشه جسمی است شفاف و حاکی ماوراء و شکننده . شیشه مخلوطی است از سلیکاتهای قلیایی که از ذوب و سپس شکل دادن آنها با دست یا قالب ، پدیده می‌آید و از آنجا که شیشه دارای شکل هندسی نیست ، می‌توان آن را به شکلهای دلخواه درآورد » .
شیشه را نخستین بار و پیش از هزارة چهارم پیش از میلاد فینیقیها ساختند و سپس ملل و اقوام دیگر چون مصریان ، ایرانیان ، هندیان و دیگران نیز موفق با ساخت شیشه شدند.
ظرف شیشه‌ای به رنگ زرد صدفی با زینتی شبیه به خطوط شکستة موج دار ( مکشوف در یکی از گورستانهای لرستان ) یک گردنبند شیشه‌ای متعلق به ۲۲۵۰ سال پیش از میلاد که دارای دانه‌های آبی رنگ است ( متعلق به ناحیة شمال غربی ایران ) قطعات شیشه‌ای مایل به سبزی که در کاوشهای باستان شناسی در لرستان ، شوش و حسنلو به دست آمده است و همچنین دیگر قطعه‌ها و نمونه‌های دیگر که به هزاره‌های سوم و دوم پیش از میلاد تعلق دارد و حتی نمونه‌های اندکی از آنها در موزة آبگینه و سفالینة تهران هم موجود است ، نشانگر قدمت این صنعت ارزنده و این هنر اصیل در کشور ماست . جامهای بلورین و دکمه‌های ظریف شیشه‌ای به جا مانده ار دورة هخامنشی ، نمونه‌هایی از شیشه‌های دمیده در قالب و قطعه‌های زیبای شیشه‌ای که به گونه‌ای هنرمندانه تراش داده شده‌اند ، همگی به دوران ایران باستان تعلق دارند و حاکی است از رونق و اعتبار شیشه گری از آغاز تاریخ مدوّن ایران تا قرن هفتم م .
هر چند که از شیشه گری دورة اسلامی آگاهی چندانی در دست نیست ، ولی شواهد و نیز نمونه‌هایی که از نقاط مختلف مانند شوش ، ری ، ساوه و نیشابور به دست آمده ، نشان می‌دهد ، در دورة مذکور ظروف گوناگون شیشه‌ای مانند بطری ، قوری ، عطردان ، گلدان و فنجان ساخته می‌شده است .
قرون پنجم تا هفتم قمری را می‌باید اوج صنعت شیشه گری در ایران به حساب آورد ، زیرا در دوران مذکور ، صنعتگران به شیوه‌های جدیدی روی آوردند و استفاده از قالبهای گوناگون با نقوش برجسته و فرو رفته را رواج داده و حک و تراش روی شیشه را نیز برای غنای کارشان به خدمت گرفتند . در همین دوران است که نقاشیهای گوناگون از قبیل گلهای تزیینی ، شکل جانوران و استفاده از اشعار و آیات قرآن با رنگهای متنوع ، به عنوان عاملی مکمل وارد شیشه گری دستی ایران می‌شود .
در دورة صفویه نیز ظروف مختلف شیشه‌ای در مناطق مختلف ایران چون اصفهان ، شیراز ، گرگان و جاهای دیگر ساخته می‌شد که نمونه‌های متعددی از آن در موزه‌ها و دیگر مراکز هنری در ایران و سایر ممالک جهان موجود است .
در حال حاضر ، حدود ۳۵ کارگاه تنها برای تولید شیشة دست ساز و حدود ۳۰ کارگاه شیشة قالبی ساز و دست ساز و در مجموع حدود ۶۵ کارگاه شیشه گری تنها در شهر تهران به کارِ تولید انواع و اقشام محصولات شیشه‌ای می‌پردازند که ضمن حجم چشمگیر تولید در سال ، توانسته‌اند با تهیه و عرضة انواع و اقسام فرآورده‌های شیشه‌ای مصرفی و تزیینی و به ویژه شیشه‌های واجد ارزشهای هنری ، مشتاقان بسیاری در داخل و خارج کشور به دست آورند . حتی شیشة دست ساز ایران نیز در زمرة یکی از اقلام صادراتی صنایع دستی قرار گرفته است و اکنون با شیشه های دست ساز دیگر کشورها رقابت می‌کند .
مواد اصلی شیشه گری شامل این موارد است : سنگ سیلیس ، شیشه خُرده ، سنگ آهک ، کربنات دو سود ، بُراکس ، شوره ، نیتراتها و برخی مواد قلیایی دیگر . رنگهای مصرفی را نیز بیشتر اکسیدهای مختلف فلزی نظیر کبالت ، مس ، آهن ، منگنز ، کُرم و غیره ، و نیز نمکهای فلزی ، گوگرد ، کربن و غیره تشکیل می‌دهد . باید گفت که هر کارگاه به طور معمول ، در تهیة مناسب رنگ خاصی تخصص و مهارت دارد .
ابزار کارِ کارگاههای شیشه گری نیز مشتمل است بر لولة دم ، الکترو موتور و پمپ باد ، واگیره ، دو شاخه ، قیچی ، قاشق چوبی مخصوص و دستگاه که در مجموع وسائلی بسیار ساده و ابتدائی است .
در هر کارگاه شیشه‌گری ، تعدادی کورة ذوب وجود دارد که طی ساخت انواع تولیدات از آنها استفاده می‌شود . برای آنکه شیشه گران بتوانند تعداد بیشتری رنگ به کار برند ، معمولاً از چند کوره استفاده می‌شود . همچنین در هر کارگاه ، یک یا چند گرمخانه وجود دارد که شیشه‌ها پس از ساخت ، در درون آنها قرار می‌گیرد تا به تدریج و با کاهش دمای گرمخانه و سرانجام پس از گذشت زمانی حدود ۲۴ تا ۴۸ ساعت از گرمخانه که دمای آن به صفر درجة سانتی گراد رسیده است ، خارج می‌شوند تا بدین نحو و ضمن تنش زدایی ، از شکسته شدن شیشه‌ها به سبب اختلاف دمای بالایی که میان فضای کارگاه و فضای بیرونی وجود دارد، جلوگیری شود .
برای تولید شیشة دست ساز که در اصطلاح به آن « شیشه فوتی » نیز می‌گویند ، نخست مواد اولیة مصرفی را که معمولاً خردة شیشه است ، در کوره می‌ریزند و حرارت می‌دهند تا به صورت مذاب درآید . این کار ، یعنی تبدیل شیشه خرده به شیشة مذاب ، به نسبت درجة حرارت کوره میان ۳۶ تا ۴۸ ساعت به طول می‌انجامد . هنگامی که شیشه به صورت کاملاً مذّاب درآمد ، استاد کار با بهره‌گیری از لولة دم که لوله‌ای است فولادی به طول ۱۰۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر ، و استفاده از ابزار سادة دیگری چون قالبها ، انبر ، قیچی و غیره به شیشه به طریق دست ساز شکل می‌دهد . تولید محصولات با کیفیت مطلوب ، در گرو صبر‌، حوصله ، هنر ، ممارست و کسب تجربه طی سالیان طولانی است .